Η διπλωματία του ερευνητικού εργαστηρίου

Το εμβόλιο κατά της πολιομυελίτιδας (Sabin)

H πολιομυελίτιδα έφτασε αργά στη Σοβιετική Ένωση. Το 1929 η συχνότητα εμφάνισης της νόσου, ήταν 0,54 κρούσματα σε σύνολο 100.000 κατοίκων, ανά έτος όταν η αντίστοιχη στη Γερμανία ήταν 1,7/100.000 και 6,3/100.000 στη Δανία. Όμως στα αμέσως επόμενα χρόνια, μετά τη λήξη του πολέμου, η κατάσταση είχε αλλάξει άρδην. Το 1955 τα κρούσματα είχαν φθάσει στα 8,7/100.000 κατοίκους και το 1957 στα 9,4/100.000. Η σοβιετική ηγεσία ανταποκρινόμενη στην πρόκληση της επιδημίας ίδρυσε στη Μόσχα το Ινστιτούτο Έρευνας Πολιομυελίτιδας επικεφαλής του οποίου ετέθη, ο Mikhail Petrovich Chumakov ένας 46χρονος ιολόγος, ο οποίος είχε ήδη στο ενεργητικό του την ταυτοποίηση του ιού που προκαλεί την κροτωνογενή¹ εγκεφαλίτιδα.

Την ίδια περίπου εποχή, στην άλλη άκρη του Ατλαντικού η έρευνα για την παρασκευή εμβολίου κατά της πολιομυελίτιδας είχε κάνει σημαντικές προόδους. Το ενέσιμο εμβόλιο του Jonas Salk, που είχε παρασκευαστεί από «νεκρούς» ιούς, είχε αποδειχτεί αποτελεσματικό και ήδη του είχε χορηγηθεί άδεια κυκλοφορίας, ενώ το εμβόλιο του Albert Sabin, που χορηγείτο από το στόμα και είχε παρασκευαστεί από εξασθενημένους ιούς, αποδεικνυόταν εξίσου ελπιδοφόρο. Ο Sabin το είχε δοκιμάσει τον χειμώνα του 1954-1955 σε 30 ενήλικες εθελοντές κρατούμενους των φυλακών Chillicothe του Οχάιο, και τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά: Όλοι οι κρατούμενοι ανέπτυξαν αντισώματα κατά των τριών στελεχών του ιού που είχαν χρησιμοποιηθεί, χωρίς κανένας να εκδηλώσει παρενέργειες. Όμως το εμβόλιό του ακόμη δεν είχε αδειοδοτηθεί. Μετά λοιπόν αυτά τα επιτεύγματα των Αμερικανών ήταν επόμενο ο Chumakov, να προτείνει στη σοβιετική ηγεσία να ζητήσουν από τους Αμερικανούς να μοιραστούν μαζί τους, ένα από τα δυο πολλά υποσχόμενα εμβόλια, καθώς και τον τρόπο παρασκευής του. Η σοβιετική ηγεσία δέχτηκε, κι έτσι στις αρχές του 1956 μια αντιπροσωπεία που αποτελείτο από τον Chumakov, τη σύζυγό του Marina Voroshilova, τον Anatoli Smorodintsev – επίσης ιολόγους – και τον νεαρό επιδημιολόγο Lev Lukin, έφτασαν στην Αμερική.

Ο πρώτος σταθμός τους, ήταν φυσικό να είναι το εργαστήριο του Jonas Salk στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Πίτσμπουργκ για να μάθουν πώς παράγεται το ήδη αδειοδοτημένο εμβόλιό του. Όμως δεν ήταν αδιάφοροι για την ιδιαίτερη προσέγγιση του Sabin. Έτσι αυτή η δεύτερη επίσκεψή τους, στο εργαστήριο του Sabin που έδρευε στο Νοσοκομείο Παίδων του Σινσινάτι, αποδείχτηκε καθοριστική, καθώς άνοιγε μια δυνατότητα που θα ήταν περισσότερο προσαρμοσμένη στη σοβιετική πραγματικότητα: Ένα εμβόλιο φτηνό και λόγω του τρόπου χορήγησής του – σε σταγόνες που λαμβάνονταν από το στόμα – καταλληλότερο για μια γιγαντιαία εκστρατεία εμβολιασμού. Και πράγματι αυτή η επίσκεψη σηματοδότησε την απαρχή μιας δεκαετούς συνεργασίας και προσωπικής φιλίας μεταξύ του Sabin και του Chumakov. Ο Ρώσος επιστήμονας ζήτησε από τον Αμερικανό να του προμηθεύσει στελέχη του ιού, ώστε να παραχθούν, εν πρώτοις, 300.000 εμβόλια. Ο Αμερικανός ανταποκρίθηκε στο αίτημά του και μάλιστα αποποιήθηκε την κατοχύρωση του εμβολίου του με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας. Έτσι, η Σοβιετική Ένωση έγινε η πρώτη χώρα στον κόσμο που παρήγαγε το εμβόλιο και διεξήγαγε μαζικούς εμβολιασμούς. Ο συνολικός αριθμός των παιδιών που εμβολιάστηκαν στις ΕΣΣΔ έφτασε τα 16,5 εκατομμύρια και σύντομα εμβολιάστηκαν παιδιά και των υπόλοιπων χωρών του Ανατολικού μπλοκ.

Ένα μεγάλο μέρος αυτής της ειλικρινούς συνεργασίας μεταξύ των δυο επιστημόνων οφειλόταν προφανώς στην κοινή τους επιδίωξη να δημιουργηθεί και να χορηγηθεί ένα εμβόλιο αποτελεσματικό στον περιορισμό, ακόμη και στην εξάλειψη της φοβερής νόσου. Ένα άλλο όμως μέρος οφειλόταν στην προσωπική τους χημεία. Ήσαν και οι δυο άνθρωποι με ισχυρή προσωπικότητα, ανεξάρτητη σκέψη και κάποια, αντισυμβατικότητα. Έτσι παρά το φράγμα της γλώσσας (ο Sabin είχε ξεχάσει τα Ρωσικά που διδάχτηκε στο σχολείο – όταν η πολωνική γενέτειρά του ανήκε στη Ρωσική Αυτοκρατορία, και ο Chumakov μιλούσε ελάχιστα Αγγλικά), αλλά και τις ανακρίσεις στις οποίες υποβάλλονταν από τις υπηρεσίες ασφαλείας των δυο χωρών, κατάφεραν να συνεννοηθούν.

Ήταν λοιπόν η συνεργασία τους, τόσο ανέφελη όσο προϊδεάζουν οι γραμμές που προηγήθηκαν; Κάθε άλλο. Η επίσκεψη της Σοβιετικής αντιπροσωπείας τελούσε υπό την επίβλεψη του Υπουργείου Εξωτερικών και των υπηρεσιών ασφαλείας, που είχαν την υποψία, ή την πληροφορία ότι ένα από τα μέλη της αντιπροσωπείας ήταν πράκτορας της KGB. Επίσης οι Σοβιετικοί μπορούσαν να μετακινούνται από τη μια πόλη στην άλλη, μόνον κατόπιν ειδικής αδείας, και μόνον σιδηροδρομικώς. Κι όλα αυτά παρά το γεγονός ότι οι Αμερικανοί γνώριζαν ότι ο Chumakov είχε απομακρυνθεί το 1952 από τη θέση του διευθυντή του Ινστιτούτου Ιβανόφσκι, επειδή αρνήθηκε να απολύσει Εβραίους συνεργάτες του, στο πλαίσιο της αντισημιτικής εκστρατείας που έγινε γνωστή ως «Η συνωμοσία των ιατρών»², και ότι τόσο ο ίδιος, όσο και η συζυγός του είχαν συμμετάσχει ενεργά στην «απολυσενκοποίηση» των Σοβιετικών βιοεπιστημών.

Αυτές όμως οι δυσκολίες δεν ήταν τίποτε μπροστά στις πολιτικές. Το Αμερικανικό Υπουργείο Εθνικής Αμύνης αντετίθετο στη συνεργασία, ώστε να χρειαστεί η παρέμβαση του Υπουργείου Εξωτερικών, που ήταν υπέρ μιας μορφής ήπιας διπλωματίας, πριν τελικά δοθεί στον Sabin το πράσινο φως. Από τη Σοβιετική πλευρά τα προβλήματα ήταν ακόμη σοβαρότερα. Οι πιο ένθερμοι αντίπαλοι της συνεργασίας – μεταξύ των οποίων και ο Υπουργός Υγείας – ισχυρίζονταν ότι η προσφορά του εμβολίου από τους Αμερικανούς δεν ήταν παρά μια πλεκτάνη των ιμπεριαλιστών που δεν ήθελαν να δοκιμάσουν την αποτελεσματικότητα και την ασφάλεια του εμβολίου στον λαό τους, αλλά στον Σοβιετικό λαό ώστε να υποστεί αυτός, τις συνέπειες μιας ενδεχόμενης αποτυχίας… Χάρη στην παρέμβαση του Αναστάς Μικογιάν, που ήταν μέλος του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΣΕ και γνωστός του Chumakov οι αντιρρήσεις κάμφθηκαν και από το 1958 ξεκίνησε στην ΕΣΣΔ το πρόγραμμα μαζικού εμβολιασμού με το εμβόλιο του Sabin. Η εκστρατεία αποδείχτηκε τόσο επιτυχημένη ώστε οι Αμερικανικές υγειονομικές αρχές να αναγνωρίσουν απερίφραστα ότι η χορήγηση του εμβολίου και η αξιολόγηση της αποτελεσματικότητάς του, έγιναν σε τόσο υψηλό επίπεδο στην ΕΣΣΔ, ώστε να δοθεί – χωρίς περαιτέρω δοκιμές – η αδειοδότησή του στις ΗΠΑ.

Ως αποτέλεσμα της μαζικής εκστρατείας εμβολιασμού, η πολιομυελίτιδα εξαλείφθηκε εντελώς στη Σοβιετική Ένωση. Ο Sabin, σε αναγνώριση του ρόλου του στην παροχή του εμβολίου, έλαβε το μετάλλιο του Τάγματος της Φιλίας μεταξύ των Λαών από τη Σοβιετική κυβέρνηση. Σε παγκόσμιο επίπεδο, το εμβόλιο Sabin μείωσε τα κρούσματα πολιομυελίτιδας από 350.000 το 1988 σε περίπου 650 το 2011. Μια νόσος που προσέβαλε πρωτίστως παιδιά, προκαλώντας μόνιμη παράλυση, θάνατο (λόγω παράλυσης των αναπνευστικών μυών), και μόνιμη αναπηρία σε ένα μεγάλο ποσοστό επιζώντων, είχε αντιμετωπιστεί.

Η εξάλειψη του ιού της ευλογιάς

To 1953 o Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) είχε προτείνει να αναληφθεί ένα πρόγραμμα εξάλειψης της ευλογιάς. Η πρόταση όμως δεν περπάτησε, λόγω έλλειψης πόρων, αλλά και απουσίας παγκόσμιας δέσμευσης για την υλοποίησή της. Έξι όμως χρόνια αργότερα, όταν ο Victor Zdanov, αναπληρωτής Υπουργός Υγείας της ΕΣΣΔ έθεσε στη παγκόσμια συνέλευση του οργανισμού που έγινε στη Μινεάπολη, ένα ψήφισμα για την προώθηση ενός δεκαετούς προγράμματος υποχρεωτικού εμβολιασμού στις αναπτυσσόμενες χώρες, αποδείχτηκε πειστικότερος. Στην ομιλία του, χρησιμοποιώντας ένα απόσπασμα επιστολής του Thomas Jefferson στον Edward Jenner³, στo οποίo έγραφε: Τα μελλοντικά έθνη, θα γνωρίζουν την ύπαρξη αυτής της απεχθούς νόσου, μόνον από την ιστορία, και υποσχόμενος ότι η ΕΣΣΔ θα προσέφερε 25 εκατομμύρια δόσεις ετησίως, που είχαν παραχθεί με μια καινοτόμο τεχνική⁴ προκάλεσε ενθουσιασμό στην αίθουσα ώστε να υπερψηφιστεί η πρότασή του. Ωστόσο στα χρόνια που ακολούθησαν, παρά το ότι η ευλογιά, για μια σειρά από λόγους (διαγιγνώσκεται εύκολα, υπήρχε αποτελεσματικό εμβόλιο, μεταδίδεται μόνον από άνθρωπο σε άνθρωπο, οι ασθενείς που αναρρώνουν, δεν την επανεμφανίζουν) ήταν η ιδανική προς εξάλειψη, λοιμώδης νόσος, τα αποτελέσματα ήταν πενιχρά: Ως το 1967 η νόσος ενδημούσε σε 33 χώρες, και είχε μεταδοθεί σε άλλες 14. Τα κρούσματα, παρότι δεν δηλώνονταν όλα στις υγειονομικές αρχές, είχαν εκτοξευθεί στα 15 εκατομμύρια ετησίως, ενώ έως και το 1/3 από τους ασθενείς κατέληγε.

Έτσι το 1967, μετά την απογοήτευση που είχε προκαλέσει η αργή πρόοδος, αποφασίστηκε μια νέα αρχή. Επικεφαλής του προγράμματος εξάλειψης της ευλογιάς ετέθη ο Αμερικανός επιδημιολόγος Donald Ainslie Henderson, παρά τις αντίθετες απόψεις σύμφωνα με τις οποίες η θέση αυτή δικαιωματικά ανήκε στους Σοβιετικούς που ήταν οι εμπνευστές του προγράμματος. Προς τιμήν τους οι Σοβιετικοί, παρείχαν την πλήρη στήριξή τους στον Henderson, προκειμένου να μη διακυβευτεί ό,τι είχε ήδη επιτευχθεί. Και δεν έκαναν λάθος που υπολόγισαν στις καλές προθέσεις του Αμερικανού. Όταν αποκαλύφθηκε ότι ένας λόγος αποτυχίας του προγράμματος στο Αφγανιστάν, ήταν η κακή ποιότητα των Σοβιετικών εμβολίων που είχαν χορηγηθεί, ο Henderson δεν προσπάθησε να εκμεταλλευτεί το γεγονός για λόγους εξωτερικής πολιτικής. Ταξίδεψε αστραπιαία στη Μόσχα, έθεσε το πρόβλημα και οι Σοβιετικοί ανταποκρίθηκαν: Σταμάτησαν την παραγωγή των προβληματικών εμβολίων και εξασφάλισαν, εντεύθεν, εμβόλια σταθερής καλής ποιότητας.

Υπό την ηγεσία του Henderson, τη χρηματοδότηση των Αμερικανών, την υποστήριξη του προσωπικού των Κέντρων Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων ΗΠΑ, και το ένα δισεκατομμύριο δόσεων Σοβιετικού εμβολίου, η ανθρωπότητα είχε οδηγηθεί σε ένα επίτευγμα που πολλοί το θεωρούν εφάμιλλο της κατάκτησης του Διαστήματος. Το τελευταίο κρούσμα ευλογιάς στον κόσμο καταγράφηκε το 1977 στη Σομαλία, και το 1979 ο ΠΟΥ πιστοποίησε την εξάλειψη της νόσου, πιστοποίηση που ανακοινώθηκε επισήμως στην 33η Παγκόσμια Συνέλευση Υγείας το 1980.

Εξωβιολογία

Τον Οκτώβριο του 1957 δυο στελέχη της CIA πραγματοποίησαν μια περίεργη επίσκεψη στο γραφείο του Stanley Miller – του νεαρού επιστήμονα ο οποίος με το περίφημο πείραμά του, το πείραμα Urey-Miller, τέσσερα χρόνια πριν, είχε αποδείξει πως είναι δυνατή η σύνθεση βιομορίων (αμινοξέων κ.ά. οξέων) στο εργαστήριο, δηλαδή αβιογενώς. Η επίσκεψή τους σχετιζόταν με την πρόταση την οποία είχε κάνει ο Σοβιετικός βιοχημικός Aleksandr Oparin στον Miller, να μετάσχει σε ένα συνέδριο που θα οργανωνόταν στη Μόσχα με αντικείμενο την προέλευση της ζωής. Ο Miller που δεν είχε λόγους να αρνηθεί, καθώς ο Oparin, και ο Βρετανός βιολόγος J.B.S Haldane είχαν διατυπώσει την υπόθεση της αναγωγικής ατμόσφαιρας, την οποία με το δικό του πείραμα, είχε ελέγξει και επιβεβαιώσει, τελικώς δέχτηκε. Όμως η απόφαση δεν ήταν εύκολη. Βρισκόμαστε στην κορύφωση του Ψυχρού Πολέμου, και παρά το γεγονός ότι ο Joseph McCarthy είχε αποβιώσει νωρίτερα, εκείνον τον χρόνο, η ανάμνηση του φόβου που είχαν ενσπείρει οι πολιτικές διώξεις επιστημόνων, μεταξύ των οποίων και του J. Robert Oppenheimer – πρώην επικεφαλής του Προγράμματος Μανχάταν – ήταν ισχυρή. Έτσι πριν δώσει την οριστική του απάντηση στους Σοβιετικούς, αποτάθηκε στον Harold Urey – τον καθηγητή του ο οποίος τον είχε συνδράμει στην εκτέλεση του πειράματος – για να τον συμβουλευτεί. Ο Urey αφού τον ενημέρωσε ότι θα παρίστατο και αυτός στο συνέδριο, τον προειδοποίησε ότι θα έπρεπε να είναι προσεκτικός, καθώς «ποτέ δεν ξέρεις τι θα κάνει ένας McCarthy, στο μέλλον»…

Ο Miller λοιπόν συμμετείχε στο συνέδριο στο οποίο είχαν μετάσχει, εκτός από τον Urey και άλλοι Αμερικανοί, πρώτης γραμμής επιστήμονες, όπως ο Linus Pauling, o Erwin Chargaff και ο Melvin Calvin, τους οποίους, επίσης οι δυο αξιωματούχοι της CIA επισκέφθηκαν. Η αιτία του ενδιαφέροντος της CIA σχετιζόταν με το σοκ που προκάλεσε στην Αμερικανική πολιτική ηγεσία η πρόσφατη επιτυχία – τον ίδιον μόλις μήνα – της εκτόξευσης από τους Σοβιετικούς του πρώτου τεχνητού δορυφόρου (Sputnik 1). Επειδή λοιπόν, ένα δεύτερο σοβιετικό προβάδισμα – στις βιοεπιστήμες, αυτή τη φορά – θα ήταν ένα πλήγμα αφόρητο για το αμερικανικό γόητρο, οι Αμερικανοί έπρεπε να γνωρίζουν από τις αναφορές που θα υπέβαλαν οι Αμερικανοί επιστήμονες για το συνέδριο, στη CIA πόσο κοντά βρίσκονταν οι Σοβιετικοί στη μελέτη της προέλευσης της ζωής, κι ακόμη περισσότερο στη δημιουργία ζωής στο εργαστήριο!

Το συνέδριο ολοκλήρωσε τις εργασίες του τον Αύγουστο του 1957, χωρίς να σηματοδοτηθεί από την ανακοίνωση μιας «ανακάλυψης, ορόσημο». Ωστόσο πέτυχε κάτι άλλο, περισσότερο σημαντικό: Απετέλεσε το σημείο συνάντησης δεκάδων επιστημόνων (βιολόγων, αστρονόμων, χημικών, γεωλόγων) που θεμελίωσαν από κοινού τις διεπιστημονικές βάσεις της μελέτης της προέλευσης της ζωής, αλλά και τους πρώτους διαύλους επικοινωνίας μεταξύ των επιστημόνων των «δυο κόσμων» που πλέον, παρά τις εντάσεις του Ψυχρού Πολέμου, θα αντάλλασσαν μελέτες και πειραματικά δεδομένα σε θεσμοθετημένες διεθνείς συναντήσεις. Έτσι το συνέδριο της Μόσχας, έδωσε τη σκυτάλη σε δυο επόμενα (το συνέδριο στις Wakulla Springs το 1963, και το συνέδριο στο Pont-à-Mousson της Γαλλίας το 1970). Τα συνέδρια αυτά οδήγησαν – με πρωτοβουλία του Oparin και των Αμερικανών Sidney Fox και Cyril Ponnamperuma (κύριος ερευνητής του Ερευνητικού Κέντρου Ames, το οποίο η NASA αξιοποίησε στην ανάλυση, μεταξύ άλλων, των σεληνιακών πετρωμάτων) στην ίδρυση της ISSOL (Διεθνής Εταιρεία για τη Μελέτη της Προέλευσης της Ζωής) το 1973. Πλέον η έρευνα για την προέλευση της ζωής έγινε ένα σαφώς ορισμένο επιστημονικό πεδίο το οποίο χάρη στις ενέργειες του Joshua Lederberg του μοριακού βιολόγου – ο οποίος σε ηλικία 33 τιμήθηκε με βραβείο Nobel για τη μελέτη της γενετικής των βακτηρίων – συνδέθηκε με την αναζήτηση εξωγήινης ζωής, ώστε να συσταθεί ο ενιαίος κλάδος της Εξωβιολογίας (σήμερα Αστροβιολογίας).

Η εποποιία αυτή, της οποίας το μέγεθος είναι τεράστιο – αν αναλογιστεί κανείς ότι οι εξελίξεις στον επιστημονικό κλάδο στον οποίο οδήγησε, δεν είναι άμοιρες στρατιωτικών βλέψεων – δείχνει πόσο σημαντική είναι η συνεργασία επιστημόνων ακόμη και στους δύσκολους καιρούς των διενέξεων και του ψυχρού πολέμου.

¹Κρότωνες είναι τα τσιμπούρια.

²Η «συνωμοσία των γιατρών» ήταν μια αντισημιτική σκευωρία που εξυφάνθηκε στη Σοβιετική Ένωση μεταξύ 1951 και 1953. Διακεκριμένοι γιατροί της Μόσχας, κυρίως Εβραίοι, κατηγορήθηκαν ότι σχεδίαζαν να δολοφονήσουν σοβιετικούς ηγέτες. Η υπόθεση κατέρρευσε επισήμως, λίγο μετά τον θάνατο του Στάλιν.

³O Edward Jenner (1749-1823) ήταν ο Άγγλος γιατρός στον οποίο οφείλουμε το πρώτο εμβόλιο που παρήχθη κατά της ευλογιάς.

⁴Η τεχνική ονομάζεται λυοφιλίωση ή κρυοξήρανση και συνίσταται στην ξήρανση οργανικού υλικού σε συνθήκες κενού και χαμηλής θερμοκρασίας. Με αυτήν παράγονται εμβόλια που δεν αλλοιώνονται στις μεγάλες θερμοκρασίες των περιοχών στις οποίες ενδημούσε η ευλογιά.

Για τη σύνταξη του άρθρου χρησιμοποιήθηκαν οι ακόλουθες πηγές:

• The vaccine and the Iron Curtain: how Sabin and Chumakov defeated polio (Atlantic)
• A Cold War vaccine: Albert Sabin, Russia, and the oral polio vaccine (Hektoen International: A Journal of Medical Humanities)
• “Vaccine Diplomacy”: Historical Perspectives and Future Directions (PLOS)
• Russian–United States vaccine science diplomacy: Preserving the legacy
• Donald Ainslie (D. A.) Henderson, MD, MPH (1928–2016) Smallpox Eradication: Leadership and Legacy
• Smallpox Eradication: A Model for Global Cooperation