Ήταν όμορφο εκείνο το πρωινό της 13ης Σεπτεμβρίου του 1848 στους λόφους των Πράσινων Ορέων στο Βερμόντ. Η ατμόσφαιρα ήταν καθαρή, μύριζε νοτισμένη γη, και το δροσερό αεράκι έφερνε το άρωμα του πεύκου και, πότε πότε, την οσμή της πυρίτιδας, από τις εκρήξεις της προηγούμενης ημέρας. Η σιδηροδρομική γραμμή της εταιρείας Rutland & Burlington είχε χαραχθεί ώστε να περνά μέσα από τα υψώματα. Πρώτα όμως έπρεπε να απομακρυνθούν οι βράχοι που συναντούσε στο πέρασμά της, δουλειά που ανελάμβανε μια ομάδα ζωηρών Ιρλανδών, επικεφαλής των οποίων ήταν ένας εικοσιπεντάχρονος νεαρός, ονόματι Phineas Gage. Οι εργάτες άνοιγαν τις οπές στο πέτρωμα, τοποθετούσαν τη γόμωση κι εκείνος, με μια σιδερένια ράβδο μήκους περίπου ενός μέτρου, αφού τη συμπίεζε προσεκτικά, πυροδοτούσε το εκρηκτικό μίγμα που θα διέλυε τον βράχο.
Και τώρα, 4:30 το απόγευμα, λίγο πριν την ώρα για σχόλασμα, οι φωνές μερικών εργατών που έσερναν ένα κάρο με πέτρες, έκανε τον Phineas να στρέψει το κεφάλι του προς αυτούς, ενόσω ωθούσε τη σιδερένια ράβδο στην οπή που είχε ανοιχτεί. Τότε μια έκρηξη διέκοψε τις φωνές των εργατών. Η ράβδος διέγραψε ένα τόξο στον αέρα και προσγειώθηκε 20 μέτρα μακριά από τον Phineas. Αφού όμως είχε περάσει από το αριστερό μάγουλό του και είχε καταστρέψει το μάτι του, πριν να βγει από το κρανίο του. Κανείς δεν ξέρει πώς συνέβη το κακό. Προφανώς μια σπίθα, εξαιτίας της τριβής του μετάλλου στα τοιχώματα της οπής να προκάλεσε την ανάφλεξη της πυρίτιδας. Αλλά και για όσα επακολούθησαν, μετά από αυτό το απολύτως επιβεβαιωμένο γεγονός, οι μαρτυρίες παρουσιάζουν ασάφειες, ακόμη και ερωτηματικά.
Το βέβαιο είναι ότι ο Phineas επέζησε, χάρη στη φροντίδα ενός τοπικού γιατρού, ονόματι John Martyn Harlow που τον παρέλαβε μιάμιση ώρα αφού συνέβη το ατύχημα. Σύμφωνα με μια δημοσίευση του Harlow που έκανε σε ένα ιατρικό περιοδικό τον Νοέμβριο του 1848, ο Phineas αν και αιμόφυρτος διατηρούσε τις αισθήσεις του, δεν πονούσε και μπορούσε να συνομιλεί μαζί του. Στην ίδια δημοσίευση ο Harlow περιέγραψε σχολαστικά τις ιατρικές πράξεις στις οποίες προχώρησε (ξύρισμα του τριχωτού της κεφαλής, αφαίρεση του πήγματος και των θραυσμάτων οστών, καθαρισμός του τραύματος, παρακέντηση των αποστημάτων, διαχείριση μιας λοίμωξης στον εγκέφαλο, από την οποία ο Phineas κινδύνευσε να χάσει τη ζωή του, τις πρώτες εβδομάδες της ανάρρωσής του) ώστε μετά από 73 ημέρες νοσηλείας, ο νεαρός να αναχωρήσει για το σπίτι του στον Νιού Χαμσάιρ.
Δεδομένων των συνθηκών της εποχής – στοιχειώδεις μέθοδοι αντισηψίας, περιορισμένες γνώσεις νευροχειρουργικής – ο Harlow είχε επιτύχει ένα θαύμα, από τα πρώτα τεκμηριωμένα περιστατικά επιβίωσης ασθενούς μετά από έναν τόσο σοβαρό τραυματισμό του μετωπιαίου λοβού του1. Ο Harlow στη δημοσίευσή του στην οποία περιγράφει εβδομάδα την εβδομάδα τις 10 εβδομάδες νοσηλείας αναφέρεται λεπτομερώς στη φυσική και διανοητική κατάσταση του ασθενούς, περιορίζεται όμως σε ελάχιστα για τις ψυχικές εκδηλώσεις του ασθενούς, τις οποίες επιφυλάσσεται να περιγράψει σε μια επόμενη δημοσίευσή του. (https://psychiatryonline.org/doi/10.1176/jnp.11.2.281)
Και πράγματι τέτοια δημοσίευση υπήρξε, αλλά το 1868, δηλαδή 20 χρόνια αργότερα, και 8 χρόνια μετά τον θάνατο του Gage, ο οποίος έζησε για δώδεκα χρόνια μετά τον τραυματισμό του. Στη δημοσίευση αυτή που είχε τίτλο: Ανάρρωση μετά από τη διέλευση σιδηράς ράβδου διά της κεφαλής, ο Harlow αναφέρθηκε στις ψυχικές και συμπεριφορικές επιπτώσεις του τραυματισμού του Gage, χρησιμοποιώντας πληροφορίες που είχε αντλήσει από το οικογενειακό περιβάλλον του Gage. Γράφει λοιπόν ότι ο Gage έγινε ένας εντελώς διαφορετικός άνθρωπος από αυτόν που γνώριζαν οι οικείοι και το φιλικό περιβάλλον του καθώς:
«Οι εργολάβοι, που πριν τον τραυματισμό του τον υπολόγιζαν ως τον καταλληλότερο εργοδηγό που μπορούσαν να προσλάβουν, θεωρούσαν την αλλαγή που είχε συμβεί στο μυαλό του, τόσο καταστροφική, ώστε να μη μπορούσαν να του ξαναδώσουν τη θέση του. Είναι ασταθής, ασεβής, ρέπει προς τις χυδαιότερες βωμολοχίες (κάτι που δεν το συνήθιζε προηγουμένως), εκδηλώνει ελάχιστο σεβασμό προς τους συναδέλφους του, δεν αυτοσυγκρατείται, πεισμώνει, έχει γίνει ιδιότροπος και αναποφασιστικός. Με λίγα λόγια, η συμπεριφορά του έχει αλλάξει τόσο πολύ, ώστε φίλοι και γνωστοί να λένε: Δεν είναι ο Gage που ξέραμε».
Αυτή η αλλαγή προσωπικότητας κατά τον Harlow ήταν αποτέλεσμα της βλάβης που προκάλεσε η σιδερένια ράβδος στον αριστερό μετωπιαίο λοβό του. Με αυτήν λοιπόν τη διαπίστωσή του ο Harlow «χάρισε» στον Gage, μια δεύτερη πρωτιά. Δεν ήταν μόνον ο πρώτος άνθρωπος, που έγινε γνωστό ότι επιβίωσε μετά από τον τραυματισμό του μετωπιαίου λοβού του. Ήταν και ο πρώτος άνθρωπος που με το ατύχημά του, παρείχε μια από τις πρώτες ενδείξεις ότι οι μετωπιαίοι λοβοί (πιο συγκεκριμένα, όπως γνωρίζουμε σήμερα το πρόσθιο τμήμα του φλοιού τους – ο προμετωπιαιός φλοιός) είναι υπεύθυνοι για την προσωπικότητα του ατόμου, την κοινωνική συμπεριφορά του κ.ά. ανώτερες πνευματικές λειτουργίες.
Όμως παρά το ότι δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία για τη φυσική βλάβη που υπέστη ο Gage εξαιτίας του ατυχήματος – την επιβεβαιώνουν γνωματεύσεις και άλλων γιατρών, αλλά και το ίδιο το κρανίο του, που εκτίθεται μαζί με τη σιδερένια ράβδο στο Μουσείο Ανατομικής Γουόρεν της Ιατρικής Σχολής του Χάρβαρντ – εγείρονται ερωτηματικά για την αξιοπιστία των μεταβολών στην προσωπικότητα και στη συμπεριφορά που ανέφερε ο Harlow. Δεν ήταν προϊόν δικής του παρατηρήσης, αλλά ένα σύνολο ανεκδοτολογικών και συχνά αντικρουόμενων μεταξύ τους μαρτυριών, που δεν επαληθεύονται από καμία πρωτογενή πηγή. Κι ακόμη χειρότερα, στα χρόνια που ακολούθησαν προστέθηκαν στη βασική αφήγηση και άλλες, εξίσου ανυπόστατες, με τις οποίες φιλοτεχνήθηκε μια, εν πολλοίς, κατασκευασμένη εικόνα: Η εικόνα ενός ανθρώπου ο οποίος υπέστη μια ριζική βλάβη από την οποία δεν ανέκαμψε – έστω και εν μέρει – ποτέ.
Όμως η ιστορική έρευνα έφερε στο φως – όπως θα δείτε, και χάρη στην εύνοια της τύχης – μερικά δεδομένα που διαψεύδουν την κατασκευασμένη και διαδεδομένη σε πανεπιστημιακά βιβλία και περιοδικά εικόνα, ενός καταπτοημένου από τον τραυματισμό του ανθρώπου.
Το 1968 οι Jack και Beverly Wilgus – ένα ζευγάρι συλλεκτών φωτογραφίας από τη Βαλτιμόρη, απέκτησε μια μικρή δαγκεροτυπία που εικονίζει έναν νεαρό άνδρα, ο οποίος κρατά στα χέρια του μια ράβδο. Το 2007 η Beverly ανάρτησε στη σελίδα της στο Flickr τη φωτογραφία, γράφοντας στη λεζάντα ότι εικονίζει έναν φαλαινοθήρα με το ακόντιό του. Ένας λοιπόν από τους παρατηρητικούς ακόλουθούς της στο Flickr της έστειλε ένα μήνυμα, στο οποίο της έγραφε πως η ράβδος που εικονίζεται δεν είναι ακόντιο φαλαινοθήρα. Κι ένας άλλος διατύπωσε την εικασία, πως ενδέχεται ο εικονιζόμενος άνδρας να είναι ο Phineas Gage, με τη διαβόητη ράβδο που διαπέρασε το κρανίο του. Αυτές οι παρατηρήσεις οδήγησαν τον Jack Beverly να φωτογραφίσει σε υψηλή ανάλυση τη δαγκεροτυπία, οπότε διαπίστωσε ότι πάνω της ήταν χαραγμένη μια επιγραφή. Όταν τη διάβασε έμεινε με το στόμα ανοικτό. Η επιγραφή αυτή ταυτίζεται απολύτως με αυτήν που είχε χαράξει ο Gage στην ράβδο του, η οποία φυλάσσεται, πλέον, στο Χάρβαρντ. Κατά λέξη έγραφε: Αυτή είναι η ράβδος που διαπέρασε το κεφάλι του Phineas Gage.
Κοιτάζοντας λοιπόν κανείς αυτήν την εικόνα, δεν αποκομίζει την εντύπωση ενός σακατεμένου ανθρώπου. Βλέπει έναν καλοβαλμένο, ίσως και όμορφο νεαρό, ο οποίος κοιτάζει με αυτοπεποίθηση την κάμερα…
Ότι η φωτογραφία απεικονίζει όντως τον Gage δεν είναι κάτι που τεκμηριώνεται μόνον από την επιγραφή στη ράβδο, το κλειστό αριστερό μάτι και την ουλή στο μέτωπο. Επιβεβαιώθηκε και από μια δεύτερη παρόμοια φωτογραφία που ήρθε στο φως της δημοσιότητας το 2010 και ανήκει στην οικογένεια Gage του Τέξας. Στη φωτογραφία ο Gage κρατά, όπως και στην πρώτη, τη ράβδο του, όχι όμως σε διαγώνια θέση, αλλά σε κατακόρυφη. Οι συγκρίσεις που έγιναν στη συνέχεια ανάμεσα στις δυο φωτογραφίες, το κρανίο και στη μάσκα του προσώπου του νεκρού Gage δεν αφήνουν καμιά αμφιβολία για την ταυτότητα του εικονιζόμενου.
Ένα άλλο στοιχείο που κλονίζει την εικόνα ένος κοινωνιοπαθούς Gage, ο οποίος είχε απωλέσει την ικανότητα αυτοελέγχου, ήταν παρορμητικός, αδιάφορος για τις συνέπειες των πράξεών του κι ανίκανος να διατηρήσει μια σταθερή εργασία, ήταν ήδη γνωστό από την δεύτερη δημοσίευση του Harlow. Είχε όμως σκοπίμως αγνοηθεί καθώς χαλούσε τη δραματοποιημένη αφήγηση που είχε φιλοτεχνηθεί. Και πράγματι ο γιατρός είχε αναφέρει ότι ο Gage, το 1852 εγκατέλειψε τη γενέτειρά του Νέα Αγγλία, για τη Χιλή στην οποία εργάστηκε για επτά χρόνια, ως οδηγός μιας άμαξας με έξι άλογα η οποία εκτελούσε δρομολόγια, στα τραχιά ορεινά μονοπάτια, που ένωναν το Βαλπαραΐσο με το Σαντιάγο. Όμως η εργασία αυτή, κάθε άλλο παρά απλή ήταν για έναν άνθρωπο με τις μειωμένες ικανότητες που αποδόθηκαν στον Gage μετά τον τραυματισμό του. Απαιτούσε επιδεξιότητα στη ζεύγη των αλόγων, στον χειρισμό των διαφορετικών ηνίων με τα οποία τα κατηύθυνε, ακριβή γνώση του επικίνδυνου δρομολογίου, υπευθυνότητα, και ίσως την εκμάθηση στοιχειωδών ισπανικών για τη συνεννόηση με τους ντόπιους.
Ότι ο Gage ήταν ικανός για ένα τέτοιο έργο, δεν σημαίνει προφανώς ότι είχε ανακτήσει πλήρως τις διανοητικές ικανότητές του, μετά τον σοβαρό τραυματισμό του. Είχε όμως διατηρήσει ένα επίπεδο δεξιοτήτων που του επέτρεπαν να το φέρει εις πέρας – κάτι που άλλωστε εξηγείται σήμερα από τη νευροβιολογία. Πρώτον, σύμφωνα με τα αποτελέσματα της σύγχρονης έρευνας που διεξήχθη στο κρανίο του Gage, ο δεξιός μετωπιαίος λοβός του έμεινε ανέπαφος, ώστε να μπορεί να ασκεί, ως έναν βαθμό, τον έλεγχο των λειτουργιών για τις οποίες είναι υπεύθυνος. Και δεύτερον, σήμερα είναι γνωστό, ότι ο εγκέφαλός μας μπορεί να αναπροσαρμόζεται, δημιουργώντας νέες συνάψεις μεταξύ των νευρικών κυττάρων, είτε για να εδραιώσει νέες γνώσεις και δεξιότητες, είτε για να αποκαταστήσει λειτουργίες που έχουν πληγεί, εξαιτίας ενός εγκεφαλικού επεισοδίου, ή μιας τραυματικής εγκεφαλικής βλάβης. Χάρη, λοιπόν, στη νευροπλαστικότητα του εγκεφάλου, ο Gage επαναπέκτησε ένα μέρος των προηγούμενων δεξιοτήτων του και παράλληλα αφομοίωσε νέες γνώσεις (όπως τις διαδρομές στα μονοπάτια και την ισπανική γλώσσα), οι οποίες του επέτρεψαν να παραμείνει εργασιακά δραστήριος.
Ο Gage το 1859 εγκατέλειψε τη Χιλή και εγκαταστάθηκε στην Καλιφόρνια για να ζήσει με τη μητέρα του και την αδελφή του, που είχαν μετακομίσει εκεί από το Νιου Χάμσαϊρ. Τον Μάιο του 1860, πέθανε, κατά τη διάρκεια μιας επιληπτικής κρίσης, από τις συχνές που τον ταλαιπωρούσαν στα 12 χρόνια που είχαν μεσολαβήσει από τον τραυματισμό του. Δεν υποβλήθηκε σε νεκροψία, αλλά η μητέρα του μετά την εκταφή των οστών του γιού της, δώρισε το κρανίο του και τη σιδερένια ράβδο στον Harlow, ο οποίος με τη σειρά του, τα δώρησε αργότερα στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ.
Τι τελικώς μας διδάσκει αυτή η συναρπαστική ιστορία; Νομίζω ότι εκτός από τη δύναμη της ανθρώπινης προσαρμοστικότητας, τη διάψευση ενός άκαμπτου ντετερμινισμού, ο οποίος αγνοεί τη δυναμική αλληλεπίδραση ανάμεσα στη βιολογία, το περιβάλλον και τη θέληση για ζωή, μας διδάσκει επίσης ότι ενίοτε προτιμούμε να αγνοούμε ή να αποσιωπούμε τα τεκμηριωμένα γεγονότα, προκειμένου να μη χαλάσει μια αφήγηση που – για ρητορικούς, επαγγελματικούς ή άλλους λόγους – μας φαίνεται βολική.
1
