Προφανώς οι συστηματικές ονομασίες των οργανισμών δεν αποσκοπούν στη διασκέδασή μας. Σκοπός τους είναι να αποδώσουν ένα όνομα για κάθε είδος οργανισμού, που είναι σαφές, διεθνές, μοναδικό και διακριτό, ώστε να μη δημιουργείται σύγχυση, να αποφεύγονται οι ταυτωνυμίες, και να διευκολύνεται η επιστημονική επικοινωνία. Για να διασφαλιστεί ο σκοπός αυτός οι κανόνες σύνταξης των ονομασιών που έχουν θεσπίσει οι Διεθνείς επιτροπές συστηματικής ονοματολογίας (και υπάρχουν διάφορες, άλλη για τη Βοτανική, άλλη για τη Ζωολογία, άλλη για τους Μύκητες, τα Φύκη, ή τα Βακτήρια) είναι αυστηροί και σχολαστικοί, όπως τα πολύπλοκα νομικά κείμενα με τις παραπομπές και τις σημειώσεις. Όμως, παρά την αυστηρότητά τους οι κανόνες αυτοί δεν στέκουν εμπόδιο στη δημιουργική φαντασία, ώστε πολλές από τις ονομασίες των οργανισμών να διακρίνονται για το χιούμορ τους, την ευρηματικότητά τους, ή ακόμη και την παραδοξότητά τους.
Σε αυτό λοιπόν το πολύπλοκο σύστημα υπάρχουν μερικοί θεμελιώδεις κανόνες. Όπως, ότι η ονομασία κάθε οργανισμού αποτελείται από δυο λέξεις (διωνυμική ονοματολογία). Η πρώτη – που το αρχικό της γράμμα γράφεται πάντα με κεφαλαίο και δηλώνει το γένος στο οποίο ανήκει ο οργανισμός, και η δεύτερη (ή και τρίτη, αν υπάρχουν υποείδη), της οποίας το αρχικό γράμμα γράφεται πάντα με πεζό, και δηλώνει το είδος του. Οι λέξεις (λατινικές ή εκλατινισμένες) επιλέγονται ή πλάθονται ώστε να περιγράφουν ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα του οργανισμού και να δηλώνουν την περιοχή που οργανισμός αυτός ενδημεί ή το όνομα του επιστήμονα που τον περιέγραψε πρώτος. Π.χ. η συστηματική ονομασία του Αφρικανικού ελέφαντα είναι: Loxodonta africana, ώστε να δηλωθούν οι λοξές στρώσεις σμάλτου των τραπεζιτών, που τον διαφοροποιούν από τον Ασιατικό ελέφαντα, και η γεωγραφική περιοχή στην οποία συναντάται. Ή η σαύρα Podarcis erhardii που έχει ονομαστεί έτσι διότι είναι ταχύπους (ποδάρκης στα αρχαία ελληνικά) και διότι την ανακάλυψε ο γερμανός φυσιοδίφης D. Erhard.
Ανάμεσα στις συμβάσεις των διεθνών κωδίκων ονοματολογίας περιλαμβάνεται και ο αποκλεισμός ονομασιών που είναι απρεπείς, προσβλητικές ή προκαλούν πολιτικές ή κοινωνικές αντιπαραθέσεις. Όμως επειδή το σύστημα είναι πολύπλοκο, η αξιολόγηση των προτεινόμενων ονομασιών γίνεται με μεγάλη περίσκεψη, ώστε σε μερικές περιπτώσεις να διατηρείται μια ονομασία, παρά το ότι θα μπορούσε να θεωρηθεί προβληματική. Για παράδειγμα, ένα τυφλό (και σπάνιο) είδος σκαθαριού των σπηλιών της Σλοβενίας φέρει το όνομα Anophthalmus hitleri. Αυτή λοιπόν η ονομασία την οποία έδωσε ο Γερμανός εντομολόγος, για να τιμήσει τον Χίτλερ – όταν το περιέγραψε το 1933 – απετέλεσε το 2022 έναν πονοκέφαλο για τη Διεθνή Επιτροπή Ζωολογικής Ονοματολογίας. Της υπεβλήθη το αίτημα της αλλαγής της ονομασίας του, όχι όμως διότι είναι δυσώνυμο. Πολύ απλά, το ζώο εξαιτίας της ονομασίας του έγινε συλλεκτικός στόχος των νεοναζί, που το υπερθήρευαν, ώστε να έχει έρθει στα πρόθυρα της εξάλειψης. Τελικώς το έντομο εξακολουθεί να ονομάζεται όπως το βάφτισε ο Γερμανός εντομολόγος, καθώς το κριτήριο της σταθερότητας της ονομασίας των ειδών, επιβλήθηκε και του κριτηρίου της πολιτικής ορθότητας και της προστασίας του, διά της αλλαγής του ονόματός του.
Κάτι αντίστοιχο συνέβη με έναν σκώρο ο οποίος ανακαλύφθηκε το 2017. Ο ερευνητής που το περιέγραψε το ονόμασε: Neopalpa donaldtrumpi, διότι τα λέπια που φέρει στο κεφάλι του, του θύμιζαν το χτένισμα του Ντόναλντ Τραμπ. Και στην περίπτωση αυτή, η Διεθνής Επιτροπή διετήρησε το όνομα του εντόμου. Δεν θεώρησε ότι η σκοπιμότητα του ερευνητή ήταν η διακωμώδηση του Αμερικανού πολιτικού, αλλά η ενσωμάτωση στην ονομασία του σκώρου, ενός φυσικού χαρακτηριστικού, που τον καθιστά εύκολα αναγνωρίσιμο.
Όπως όμως είπαμε ο κώδικας ονοματολογίας αν και αυστηρός επιτρέπει την επινοητικότητα των επιστημόνων. Και την επιτρέπει ακόμη και στις περιπτώσεις στις οποίες φλερτάρει με την αθυροστομία. Για παράδειγμα ένα φύλο βενθικών ζώων (ζώων του βυθού της θάλασσας) ονομάζεται Priapulida ή εξελληνισμένα Πριαποειδή, καθώς το επίμηκες σχήμα τους ανακαλεί τον εν διαρκή στύση ευρισκόμενο θεό της γονιμότητας Πρίαπο. Και το ίδιο ισχύει για ένα εδώδιμο φαρμακευτικό μανιτάρι του οποίου η λατινική ονομασία: Phallus impudicus καθώς και η εξελληνισμένη μετάφρασή της, ως ο Φαλλός ο αναίσχυντος, λίγες αμφιβολίες αφήνουν σχετικά με τη μορφή του.
Σε μερικές μάλιστα περιπτώσεις είναι φανερό ότι ο επιστήμονας διασκέδαζε με την ονοματοδοσία του οργανισμού τον οποίον είχε, πρώτος, περιγράψει, ενώ σε άλλες – όταν η φαντασία του τον εγκατέλειπε – στρεφόταν σε πιο «πεζές» ή συμβατικές λύσεις. Στην πρώτη περίπτωση υπάγεται ένας σκαραβαίος του Μεξικού στον οποίο δόθηκε το όνομα: Orizabus subaziro που αποτελεί ένα παλίνδρομο. Επίσης, ένα θαλάσσιο καρκινοειδές που ονομάζεται: Rabilimis mirabilis – ένας δηλαδή καθαρός αναγραμματισμός. Αντιθέτως στη δεύτερη περίπτωση υπάγεται μια σειρά ειδών σκώρων του γένους Eucosma, οι οποίοι περιγράφηκαν από τον ίδιο ερευνητή. Τον πρώτο που περιέγραψε τον ονόμασε: Eucosma bobana, τον δεύτερο: E. cocana, τον τρίτο: E. dodana, τον τέταρτο: E. fofana, και συνέχισε με το ίδιο μοτίβο – τοποθετώντας δηλαδή την ίδια κατάληξη, σε ρίζες άνευ κάποιου νοήματος – για τέσσερα ακόμη διακριτά είδη, αφού η έμπνευση τον είχε εγκαταλείψει.
Νομίζω ότι αυτές, αλλά και πολλές άλλες ιστορίες γύρω από την ονοματολογία των οργανισμών, έχουν τη σημασία τους: Δείχνουν ότι η επιστήμη, όπως όλα τα σοβαρά ανθρώπινα έργα, δεν είναι κατηφής. Αφήνει πολύ χώρο, στην έμπνευση, στο χιούμορ και στη διασκέδαση.
* Η πρώτη εικόνα είναι το πορτρέτο του Κάρολου Λινναίου, όπως το τροποποίησε η Α.Ι. προκειμένου να εικονίζεται ξεκαρδισμένος στα γέλια 🙂