Μπορείς Οντίλ, να μου σχεδιάσεις το σχήμα ενός μορίου; Ξέρεις πως τόσο εγώ, όσο κι ο Τζέημς μόλις που καταφέρνουμε να σύρουμε μια ευθεία γραμμή στο χαρτί.
– Βεβαίως Φράνσις, φτάνει να μου πεις τι περίπου θέλεις.
– Έλα τώρα, εδώ και δυο χρόνια όλο για το DNA σου μιλάω, όταν με ρωτάς πώς πήγε η μέρα.
– Πού να θυμάμαι, τόσα που έχω ακούσει για το μόριο αυτό.
Αυτός ήταν, αν όχι ακριβώς, περίπου ο διάλογος ανάμεσα στον Φράνσις Κρικ και τη ζωγράφο σύζυγό του Οντίλ, όταν της ζήτησε να σχεδιάσει το μοντέλο της δίκλωνης έλικας, για το άρθρο που μαζί με τον Τζέημς Γουότσον, θα έστελναν στο Nature. Και το ειρωνικό στην όλη ιστορία, είναι ότι ενώ το υπόλοιπο έργο της Οντίλ, παρότι ήταν αξιόλογο έχει λησμονηθεί, η δίκλωνη έλικά της, αποτελεί τη γνωστότερη και εμβληματικότερη εικόνα του εικαστικού πολιτισμού του 20ο αιώνα.
το 1956
Παρατηρώντας κανείς την εικόνα του μορίου – ακόμη και αν δεν γνωρίζει τι ακριβώς απεικονίζουν οι λεπτομέρειές της, θα συμφωνήσει πώς είναι όμορφη. Οι λιγοστές κομψές γραμμές της Οντίλ Κρικ συνθέτουν ένα σύνολο που είναι συμμετρικό, αλλά ταυτοχρόνως, δυναμικό. Το μόριο στρίβει. Το μόριο ανεβαίνει. Το μόριο επαναλαμβάνεται, και επεκτείνεται, σαν να ακολουθεί με συνέπεια μια εσωτερική λογική, αντιληπτή ακόμη και από τον αμύητο θεατή. Στον ίδιο θεατή που θα σκεφτεί ότι η έλικα είναι όμορφη, αλλά δεν είναι δα και κάτι τόσο ασυνήθιστο στoν φυσικό κόσμο.
Και πράγματι η Φύση, από τη μικρότερη (μόριο DNA, πρωτεΐνες), ως τη μεγαλύτερη κλίμακά της (έλικες αναρριχώμενων φυτών, κελύφη των μαλακίων, τα κέρατα των ζώων κ.ά.) φαίνεται να προτιμά, περισσότερο από κάθε άλλο σχήμα, τη σπείρα (αν πρόκειται για επίπεδη καμπύλη) ή την έλικα (αν πρόκειται για τρισδιάστατη καμπύλη), για να συνθέσει τις δομές της. Και το ίδιο συμβαίνει και στον ανόργανο κόσμο. Οι δίνες των ποταμών, τα κύματα της θάλασσας, η κίνηση των αερίων μαζών στους τυφώνες, πάλι έλικα σχηματίζουν.
Οι παρατηρήσεις αυτές φαίνεται να είναι παλαιότερες, από τον Μινωικό πολιτισμό και τον πολιτισμό της κλασικής εποχής της Ελλάδας που αξιοποίησαν την έλικα, ή την ορθογώνια εκδοχή της – τον μαίανδρο, αφού το σχήμα συναντιέται σε βραχογραφίες και τεχνήματα της Παλαιολιθικής και της Νεολιθικής εποχής. Ένα διαχρονικό μοτίβο, που μάλλον δεν υπηρέτησε μόνον, διακοσμητικές σκοπιμότητες. Ίσως, αποτέλεσε ένα σύμβολο για να αποδοθεί η αέναη κίνηση, η συνεχής ανάπτυξη – ή αντιστρόφως, η επιστροφή στο γενεσιουργό κέντρο και στην πρωταρχική αιτία.
Βεβαίως είναι στα ενδιαφέροντα του ανθρώπου να διακοσμεί και να προσδίνει συμβολισμό στις δημιουργίες του και όχι της Φύσης. Αν το μοτίβο της έλικας, είναι τόσο διαδεδομένο στον έμβιο κόσμο, είναι διότι η Εξέλιξη έχει βάλει το χεράκι της. Το σχήμα της έλικας έχει επιλεχθεί, διότι επιτρέπει, όσο κανένα άλλο, στις βιολογικές δομές που την υιοθέτησαν, να φέρουν εις πέρας τη λειτουργία τους. Κάτι σαν την υπογραφή που δεν ξεχνά να βάζει, η Εξέλιξη στα έργα της.
Η παρτιτούρα της ζωής είναι γραμμένη στο μόριό της. Με το αλφάβητο των 4 πασίγνωστων γραμμάτων του DNA, της Αδενίνης (A), της Θυμίνης (T), της Κυτοσίνης (C) και της Γουανίνης (G), είναι γραμμένες οι οδηγίες που υπαγορεύουν την κατασκευή των περισσοτέρων ειδών της ζωής. Και στην περίπτωση του ανθρώπου, αυτά τα 4 γράμματα, συντάσσουν ένα κείμενο 6,4 δισεκατομμυρίων ζευγών τους. Είναι πολλά αυτά; Όσα δεν μπορείτε να φανταστείτε. Αν δοκιμάζαμε να τα εκδώσουμε σε μια εγκυκλοπαίδεια – με 2.000, ας πούμε, τυπογραφικούς χαρακτήρες ανά σελίδα – δεν θα έφτανε μια ολόκληρη βιβλιοθήκη, για να τη στεγάσει… Για ένα λοιπόν μόριο με τόσο γιγαντιαία ποσότητα πληροφορίας, η διπλή έλικα είναι μονόδρομος. Χάρη σε αυτήν, μπορεί να τυλίγεται, και να ξανατυλίγεται εκ νέου, ώστε να μπορεί να χωράει σε έναν πυρήνα απειροελάχιστων διαστάσεων.
Κάτι παρόμοιο συμβαίνει στην περίπτωση των κελυφών των μαλακίων (mollusca). Το κέλυφός τους παράγεται από ένα μέρος του σώματός τους που λέγεται μανδύας. Επειδή η έκκριση του υλικού του κελύφους (ανθρακικό ασβέστιο και πρωτεΐνες) προχωρεί με μεγαλύτερη ταχύτητα στην εξωτερική, παρά στην εσωτερική πλευρά του κελύφους, το κέλυφος κάμπτεται και «στρίβει», ώστε να αποκτά τη μορφή έλικας. Και τι κατάφερε με τη στρατηγική αυτή η Εξέλιξη; Κατάφερε λοιπόν να παραδώσει ένα ζώο του οποίου το κέλυφος παρακολουθεί την αύξηση της σωματικής μάζας του ζώου, ώστε καθώς το ζώο μεγαλώνει, να διατηρεί αναλλοίωτη την αρχιτεκτονική του συμπαγούς και ανθεκτικού «σπιτιού» του.
Και με τα αναρριχώμενα φυτά τι γίνεται; Θα έχετε προσέξει την επιμονή τους να αναζητούν στήριγμα για να σκαρφαλώσουν, με τη βοήθεια των κομψότατων τροποποιημένων φύλλων, ή βλαστών που ονομάζονται έλικες, επειδή έτσι ακριβώς μοιάζουν. Αν μάλιστα μπήκατε ποτέ στον πειρασμό να απομακρύνετε το φυτό από το στήριγμά του, τότε θα διαπιστώσατε ότι οι έλικες, σαν ελατήρια τεντώνουν κι ύστερα συσπειρώνονται για να επαναφέρουν το φυτό στην αρχική του θέση. Θα μπορούσατε να φανταστείτε πιο αποτελεσματικό μηχανισμό για να αποσβένει το φυτό την ενέργεια του ανέμου που απειλεί να το ξεγαντζώσει από το στήριγμά του;
Ας επιστρέψουμε όμως στην Οντίλ Κρίκ και στο δημιούργημά της που το βρίσκω μια από τις ευτυχέστερες συνευρέσεις της Επιστήμης με την Τέχνη. Το παιδί που γεννήθηκε από τη συνεύρεση αυτή είναι αναμφισβήτητα όμορφο και κατατοπιστικό, πολύ περισσότερο απ’ όσο ο φόβος μήπως σας κουράσω με τεχνικές λεπτομέρειες, μου επέτρεψε να σας δείξω. Είναι όμως και κάτι άλλο, που τη συνδέεει με ένα άλλο από τα όμορφα παιδιά του γάμου Επιστήμης και Τέχνης: Την περίφημη φωτογραφία Blue Marble (Κυανό Μάρμαρο) που λήφθηκε τον Δεκέμβριο του 1972 από τους αστροναύτες της διαστημικής αποστολής Apollo 17, καθ’ οδόν προς τη Σελήνη. Και οι δυο σφράγισαν ανεξίτηλα, η πρώτη την ενότητα της ζωής και η δεύτερη την ευθραστότητα του πλανήτη, που τη φιλοξενεί.
