BIOLOGY 4U

Κατηγορία: Ιστορία επιστήμης

  • O Pavlov και η κληρονομική μεταβίβαση των επίκτητων χαρακτηριστικών

    O Pavlov και η κληρονομική μεταβίβαση των επίκτητων χαρακτηριστικών

    Mια από τις πολλές νόστιμες ιστορίες των βιοεπιστημόνων, είναι η “περιπέτεια” του Ivan Pavlov με την κληρονομική μεταβίβαση των επίκτητων χαρακτηριστικών. Μα θα πείτε, ήταν ο Pavlov βιοεπιστήμονας; Χωρίς αμφιβολία, είναι η απάντηση, κι όχι μόνον διότι η κατ’ εξοχήν ειδικότητά του, για την οποία τιμήθηκε το 1904 με βραβείο Nobel, ήταν η φυσιολογία, αλλά και για έναν ακόμη λόγο. Η ψυχολογία και ο κλάδος της, η συμπεριφορική ψυχολογία – στη διαμόρφωση της οποίας ο Pavlov συνέβαλε με την ανακάλυψη των εξηρτημένων ανακλαστικών – είναι, κατά βάση, βιολογικές επιστήμες, αφού τα φαινόμενα που μελετούν περιορίζονται στα έμβια όντα.

    Τo 1913, λοιπόν που διεξαγόταν στη Βιέννη το Διεθνές Συνέδριο Φυσιολογίας στο οποίο προσκεκλημένος ήταν ο Pavlov, όταν ο νομπελίστας πήρε τον λόγο, οι σύνεδροι αδημονούσαν να ακούσουν από αυτόν κάποιο νέο επίτευγμα που είχε επιτευχθεί στο εργαστήριό του στην Αυτοκρατορική Στρατιωτική Ιατρική Ακαδημία, της Αγίας Πετρούπολης. Κι ο Pavlov καθόλου δεν τους απογοήτευσε. Σε μια αποστροφή της διάλεξής του μιλώντας για τη συμπεριφορά ανέφερε ότι: “Είναι δυνατόν μερικές προσφάτως δημιουργηθείσες επίκτητες συμπεριφορές να μετατραπούν σε κληρονομικές”. 

    Εν τούτοις, παρά τη μεγάλη εντύπωση που προκλήθηκε στο κοινό του από τη δήλωση αυτή, ως το 1921 – οπότε ο Pavlov ανέθεσε σε έναν συνεργάτη του, ονόματι Nikolai Studentsov να οργανώσει ένα πείραμα για τη διερεύνηση της πολύκροτης  αυτής ανακοίνωσης – δεν υπήρχε κανένα πειραματικό δεδομένο που να την επιβεβαιώνει. 

    Ο Studentsov μετά από δύο χρόνια έρευνας παρουσίασε ένα πείραμα στο οποίο ένας ποντικός είχε εκπαιδευτεί, ώστε στο άκουσμα του ήχου ενός βομβητή να τρέχει προς την ταΐστρα του κλουβιού του. Στην αρχή ο ποντικός δεν ανταποκρινόταν παρά ελάχιστα στον ήχο του βομβητή. Μετά όμως από 298 κύκλους εφαρμογής του πειράματος ο ποντικός, κατά τον Studentsov, αποκτούσε το σχετικό εξηρτημένο ανακλαστικό.  Ακόμη περισσότερο ο ερευνητής ισχυριζόταν κάτι εντυπωσιακό. Ότι ενώ η πρώτη γενιά απογόνων του ποντικού χρειαζόταν 114 επαναλήψεις του πειράματος για την ανάπτυξη του ανακλαστικού, η δεύτερη γενιά απογόνων του χρειαζόταν 29 επαναλήψεις, η τρίτη γενιά 11 επαναλήψεις και η τελευταία, μόλις 6!

    T. H. Morgan
    Τα εκπληκτικά αυτά αποτελέσματα, που αποδείκνυαν αναμφίβολα τη μεταβίβαση των επίκτητων συμπεριφορών, έκαναν τον γύρο των βιολογικών εργαστηρίων της χώρας και παρουσιάστηκαν από τον Studentsov σε ένα σεμινάριο φυσιολόγων στο Λένινγκραντ (πρώην Αγία Πετρούπολη). Και ο ίδιος όμως ο Pavlov σε ένα ταξίδι του, το 1923 στη Βρετανία και στις ΗΠΑ, που αποσκοπούσε στην προβολή των επιτευγμάτων του εργαστηρίου του, περιέλαβε μεταξύ αυτών, την εργασία του Studentsov, βρίσκοντας θερμότατη ανταπόκριση από το κοινό, εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων. Μια από αυτές αποτελούσε ο Thomas Hunt Morgan, ο οποίος στο άκουσμα της δυνατότητας της μεταβίβασης επίκτητων χαρακτηριστικών, διετύπωσε τις σοβαρές αμφιβολίες του προφορικά, αλλά και γραπτά στο βιβλίο του «Εξέλιξη και Γενετική» στο οποίο σημείωσε: «Υπήρξε κάποια κατάπληξη το 1923 όταν ο μεγάλος Ρώσος φυσιολόγος Pavlov  δημοσίευσε τα αποτελέσματα των πειραμάτων του, που πηγαίνουν πολύ μακρύτερα, απ’ όσο οι περισσότεροι Λαμαρκιστές θα τολμούσαν να διανοηθούν. Τα συμπεράσματα του Pavlov-και υπενθυμίζω πως προς το παρόν έχουμε μόνο τα δικά του συμπεράσματα-είναι πολύ απρόσμενα». 

    Nikolai Kotsov
    Απτόητος, όμως ο Pavlov, επιστρέφοντας στη Ρωσία, δημοσίευσε το 1924 την εργασία του συνεργάτη του, στο Ρωσικό Περιοδικό Φυσιολογίας. Τότε ήταν που η υπόθεση κίνησε το ενδιαφέρον του Nikolai Koltsov – ενός σημαντικού Ρώσου βιολόγου, που ήταν πρωτοπόρος γενετιστής – που εκμυστηρεύτηκε ότι αν η εργασία αυτή δεν έφερε την υπογραφή του Pavlov, θα την είχε θεωρήσει μια ακόμη από τις ατεκμηρίωτες εικασίες των Λαμαρκιστών, και θα το είχε αγνοήσει. Ξεκίνησε λοιπόν να αρθρογραφεί σε περιοδικά για να αποδείξει ότι οι ισχυρισμοί για την κληρονομική μεταβίβαση επίκτητων συμπεριφορών, ήταν αβάσιμοι. Έκανε όμως και κάτι ακόμη περισσότερο· επισκέφθηκε το εργαστήριο του Pavlov, για να δει ο ίδιος με τα μάτια του, το απίστευτο αυτό πείραμα. 

    Αυτό όμως που διεπίστωσε ήταν απογοητευτικό· δεν ήταν ο ποντικός που είχε εκπαιδευτεί στο ερέθισμα που του προκαλούσε ο ερευνητής, αλλά ο ερευνητής που είχε εκπαιδευτεί ώστε «να βλέπει αυτό που πίστευε» στο πείραμα και όχι να «πιστεύει αυτό που βλέπει», από το πείραμα. Πρότεινε λοιπόν στον Pavlov την επανάληψη του πειράματος, αλλά με τρόπο που θα απέκλειε τη συμμετοχή του πειραματιστή. Και η πρότασή του εισακούστηκε από τον νομπελίστα, που ανέθεσε σε έναν εμπειρότερο συνεργάτη του, τον Evgeny Ganike να σχεδιάσει και να εκτελέσει ένα πείραμα που θα γινόταν με αυτοματοποιημένο τρόπο, ώστε να μην επηρεάζεται η έκβασή του, από τον πειραματιστή. Με το πείραμα αυτό αποδείχτηκε, πως ο Koltsov, είχε δίκιο και ο Pavlov το ανεγνώρισε απερίφραστα σε μια δεύτερη επίσκεψη που του έκανε ο πρώτος το 1925. Οι επίκτητες συμπεριφορές, δεν μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά! 

    Ο Pavlov στο αμφιθέατρο της Ιατρικής Στρατιωτικής Ακαδημίας της Αγίας Πετρούπολης

    Μετά το πείραμα του Ganike ο Pavlov εγκατέλειψε πλήρως την ιδέα της κληρονομικής μεταβίβασης των επίκτητων χαρακτηριστικών, αλλά και τα πειράματα με τα ποντίκια. Λέγεται μάλιστα, πως στην τελευταία επίσκεψη του Koltsov, όταν ρώτησε τον Pavlov, πώς πάνε τα πειράματα με τα ποντίκια, ο Pavlov, του απήντησε ενοχλημένος: «Τώρα εργάζομαι με σκυλιά. Δεν θέλω να ξανακούσω για ποντίκια!»

    Στα αμέσως επόμενα χρόνια, η αποδοχή της γενετικής και του Μεντελισμού από τον Pavlov, ήταν απόλυτη. Χάρη στην επίδραση που του είχε ασκήσει ο Koltsov, ο Pavlov δημιούργησε στο εργαστήριό του τμήμα που καταπιάστηκε με τη μελέτη της γενετικής της συμπεριφοράς, προσέλαβε ως συμβούλους του γενετιστές, ενώ με εντολή του προστέθηκε μια νέα προτομή στην πρόσοψη του κτιρίου τού εργαστηρίου του. Ήταν αυτή του Γρηγορίου Μέντελ! 

    Όμως η μνήμη των πρώτων θριαμβολογικών δημοσιεύσεων των σοβιετικών εφημερίδων για τη μεγάλη ανακάλυψη του Pavlov ήταν επίμονη· ως και τις αρχές της δεκαετίας του 30, οι εφημερίδες επαναλάμβαναν ότι η μεταβίβαση των επίκτητων χαρακτηριστικών είναι αποδεκτή από τον νομπελίστα Pavlov!

  • Μια διά βίου αντιπαράθεση

    Μια διά βίου αντιπαράθεση

     

    Τo 1794 στην ημερήσια διάταξη μιας συσκέψεως των μελών του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας των Παρισίων, κύριο θέμα ήταν η πρόσληψη ενός νέου επιστήμονα. Ο Λαμάρκ εισηγήθηκε να προσληφθεί ένας ζωγράφος, χρήσιμος για την εικονογράφηση των εκθεμάτων, αντί ενός άλλου υποψηφίου που ήταν ένας νεαρός ταλαντούχος συγκριτικός ανατόμος. 

    Όμως παρά την εισήγηση του Λαμάρκ, ο ανατόμος αυτός τελικώς κατάφερε να βρει μια θέση στο Μουσείο και να προσληφθεί· όμως δεν ξέχασε ποτέ την απόρριψή του από τον Λαμάρκ, με τον οποίο άλλωστε συγκρούστηκε σφοδρά, κατά τη διάρκεια της λαμπρής καριέρας του, για το ζήτημα της Εξέλιξης. 

    Ο Λαμάρκ ήταν υπέρ της μεταβλητότητας των ειδών, την οποία εξηγούσε με βάση τους δύο νόμους του – της κληρονομικής μεταβίβασης των επίκτητων χαρ/κών και της αρχής της χρήσης και αχρησίας), σε αντίθεση με τον νεαρότερο συνάδελφό του, που απέρριπτε την οργανική εξέλιξη, προβάλλοντας το επιχείρημα, ότι αν τα όργανα τροποποιούνταν, ανεξάρτητα το ένα από το άλλο, τότε θα καταστρεφόταν η λειτουργική ολότητα που επιτρέπει σε έναν οργανισμό να επιβιώνει.

    Η αντιπάθεια του ανατόμου για τον Λαμάρκ ήταν τόσο μεγάλη, ώστε να ακολουθήσει τον Λαμάρκ, ως και στον θάνατό του.  Και πράγματι όταν παραγγέλθηκε στον Κυβιέ– διότι αυτός ήταν ο ανατόμος για τον οποίο μιλάμε- να συγγράψει μια ελεγεία για τον θάνατο του Λαμάρκ, η “ελεγεία” αυτή, αν και τάχα επαινετική, πρώτον ήταν τόσο εξώφθαλμα εμπαθής, ώστε κανείς εκδότης να μην θελήσει να τη δημοσιεύσει, τουλάχιστον όσο ζούσε ο Κουβιέ, και δεύτερον τόσο ευρηματική, ώστε να καταστεί μνημειώδης στον τομέα των “ακαδημαϊκών μαχαιρωμάτων”.

    Ένα  απόσπασμά της, στο οποίο ο Κυβιέ αναφέρεται στη “θεωρία της ζωής” του Λαμάρκ, αρκεί για να καταδειχτεί η ασίγαστη αντιπάθειά του προς αυτόν. 

    “Ανεξάρτητα από τα πολλά λάθη στις λεπτομέρειες, βασίστηκε επίσης σε δύο αυθαίρετες υποθέσεις. Η μία είναι ότι το σπερματικό υγρό (σ.μ. ως μια ζωική αύρα), οργανώνει το έμβρυο και η άλλη, ότι οι προσπάθειες και οι επιθυμίες (σ.μ. εννοεί των οργανισμών) μπορούν να δημιουργήσουν τα όργανα. Ένα σύστημα που βασίζεται σε τέτοια θεμέλια, μπορεί να διασκεδάσει τη φαντασία ενός ποιητή ή να το εμπνευστεί ένας μεταφυσικός…, αλλά δεν μπορεί να αντέξει, ούτε για μια στιγμή στον έλεγχο ενός που έχει ανατάμει ένα άκρο, σπλάχνα ή έστω ένα φτερό“…

    Ακόμη κι έτσι όμως ο Κουβιέ υπήρξε ένας σημαντικός επιστήμων. Παρά την αντίθεσή του στην ιδέα της οργανικής εξέλιξης, την εξυπηρέτησε έμμεσα, συμβάλλοντας στην καθιέρωση της Παλαιοντολογίας, ως διακριτού επιστημονικού κλάδου. Ήταν τόση η δεινότητά του στον συσχετισμό και στη σύγκριση απολιθωμάτων, ώστε με βάση τις πληροφορίες που του παρείχαν, να μπορεί να ανασυστήνει, από ένα μόνο μικρό τμήμα απολιθώματος που έπεφτε στα χέρια, ολόκληρο το όργανο. Στη Συστηματική κατάταξη που εκπόνησε προσέθεσε τη βαθμίδα του Φύλου, και ενέταξε σε αυτήν, πολλά από τα χιλιάδες απολιθώματα που είχε βρει και μελετήσει.

  • Τα καλοκαίρια του Thomas Hunt Morgan

    Τα καλοκαίρια του Thomas Hunt Morgan

    Ο Thomas Hunt Morgan και η σύζυγός του Lilian περνούσαν, από το 1890 ως το 1942 τα καλοκαίρια τους στο Woods Ηole, μια παραθαλάσσια κοινότητα της νοτιοανατολικής Μασαχουσέτης που βρίσκεται στον κόλπο του Cape Cod. Η κοινότητα αυτή, ως τα μέσα του 19ου αιώνα αποτελούσε κέντρο φαλαινοθηρίας. Όταν όμως η συγκεκριμένη δραστηριότητα άρχισε να γίνεται λιγότερο κερδοφόρα, η κοινότητα στράφηκε προς νέες οικονομικές δραστηριότητες, ώστε να μετατραπεί – με την εγκατάστασή της σε αυτήν του Εργαστηρίου Θαλάσσιας Βιολογίας (Marine Biological Laboratory) και του θυγατρικού του, Ωκεανογραφικού Ιδρύματος – σε ένα παγκοσμίου φήμης κέντρο θαλάσσιας έρευνας.


    Η αυλή του σπιτιού των Morgan

    Ο Morgan διετέλεσε έφορος (trustee) του MBL από το 1897, ως το θάνατό του το 1942, ενώ η σύζυγός του – πέραν της επιστημονικής δραστηριότητάς της στο εργαστήριο του MBL – απασχολείτο στο θερινό “Παιδικό Σχολείο Επιστημών” του οποίου υπήρξε συνιδρύτρια το 1913. 


    Η οικογένεια  Morgan μετακόμιζε κάθε καλοκαίρι στο σπίτι που είχαν αγοράσει στο Woods Hole, και μαζί τους μετακόμιζαν και οι συνεργάτες του στο Πανεπιστήμιο Columbia  – τα περίφημα fly boys του – καθώς και οι πολύτιμες καλλιέργειες Drosophila, ώστε η έρευνα να συνεχίζεται αδιαλείπτως. 

    Τα πρωινά περνούσαν με εργαστηριακή δουλειά που γινόταν εντός της ατμόσφαιρας – έμφαση στη συνεργασία και στην ελεύθερη ανταλλαγή απόψεων –  που είχε διδαχτεί ο Morgan στον Ζωολογικό Σταθμό της Νάπολης, στον οποίο είχε εργαστεί ως μεταδιδακτορικός συνεργάτης. Τα απογευματινά ήταν αφιερωμένα σε διάφορα σπορ και σε συζητήσεις  που διεξάγονταν στο φιλόξενο σπίτι της οικογένειας μεταξύ των φίλων και προσκεκλημένων του Morgan. 
    Ο Morgan δίπλα στον (γονατιστό) Calvin Bridges. Στη φωτογραφία που λήφθηκε το 1919 και ο Morgan ονόμασε αστειευόμενος: συζητώντας τα μυστήρια του σύμπαντος, εικονίζεται και ο Sturtevant (o νέος με τα γυαλιά, δεξιά).

    Πικ νικ στο Woods Hole (O Morgan εικονίζεται στο κέντρο της φωτογραφίας)

    Ο Morgan ήταν το πρώτο από τα μέλη του MBL που τιμήθηκε με βραβείο Nobel. Σήμερα το φημισμένο αυτό εργαστήριο, που μετρά πενήντα περίπου Nobel συνεργατών του, τιμά τη μνήμη του μεγάλου αυτού ερευνητή με μια μπρούτζινη πλάκα που έχει τοποθετηθεί σε ένα από τα κτίριά του.


    Βίντεο του MBL που παρουσιάζει τον Morgan στο εργαστήριο του ιδρύματος, το 1935.


    Σ.Σ: οι φωτογραφίες προέρχονται από το αρχείο του MBL.


  • Ένας σημαντικός γενετιστής που υπέκυψε στη γοητεία της ευγονικής

    Ένας σημαντικός γενετιστής που υπέκυψε στη γοητεία της ευγονικής

    Σας έχω τόσες φορές μιλήσει για τον γενετιστή Τόμας Χαντ Μόργκαν, ώστε να μη χρειάζεται καν, να σας τον συστήσω. Όμως αυτή τη φορά δεν θα σας μιλήσω γι’ αυτόν. Θα σας μιλήσω για έναν μαθητή του και μετέπειτα νομπελίστα (1946), τον Χέρμαν Μύλλερ οποίος σε μια περίοδο της ζωής του (1933-1936), θελγόμενος από τα κομμουνιστικά ιδεώδη εγκαταστάθηκε στην ΕΣΣΔ – πριν την εγκαταλείψει, στο ενδεχόμενο να πέσει κι αυτός θύμα των διώξεων που υφίσταντο οι γενετιστές. 

    Ο Μύλλερ λοιπόν, εκτός από κομμουνιστής, ήταν και οπαδός της ευγονικής (έχουμε αναφέρει σε προηγούμενη δημοσίευση ότι η ευγονική είχε γοητεύσει πολιτικούς και διανοούμενους απ’ όλο το πολιτικό φάσμα, χωρίς καμία εξαίρεση).
    Έτσι το 1936, έστειλε  μια επιστολή στον Στάλιν με σκοπό να του εξηγήσει το ευγονικό του πρόγραμμα, ώστε να τον πείσει να το εφαρμόσει στην ΕΣΣΔ. (Ο σύνδεσμος προς την ιστορική επιστολή, από εδώ)

    Ποιο ήταν, σε γενικές γραμμές αυτό το πρόγραμμα; Ήταν ένα πρόγραμμα που εμπνεόταν από το όραμα να γίνει ο ίδιος ο άνθρωπος κύριος της εξελικτικής του μοίρας, παίρνοντάς την στα χέρια του, από το ελεύθερο, απρόβλεπτο και συχνά επώδυνο παιχνίδι των φυσικών δυνάμεων. 
    Τι προέβλεπε; Ανάμεσα στα άλλα, και τη δημιουργία μιας τράπεζας σπέρματος υγειών, ταλαντούχων, ευφυών, και με επιθυμητά φυσικά χαρακτηριστικά ανδρών, από την οποία θα αντλείτο σπέρμα με σκοπό την τεχνητή γονιμοποίηση, ώστε τα ζευγάρια να αποδεσμεύσουν τη συναισθηματική και σεξουαλική ζωή τους, από την τεκνοποίηση – δηλαδή τη δημιουργία βιολογικών τέκνων τους, προκειμένου να συμβάλλουν στην οικοδόμηση μιας κοινωνίας με βελτιωμένα γενετικά χαρακτηριστικά που θα ήταν απαλλαγμένη από τον πόνο ο οποίος συνόδευε τα κληρονομικά νοσήματα. 
    Φυσικά, στο ευγονικό πρόγραμμα του Μύλλερ καθοριστικό ρόλο είχε και το κοινωνικό περιβάλλον, που σε καθεστώς αταξικής κοινωνίας, θα παρείχε ισότητα ευκαιριών και δυνατοτήτων στην εκπαίδευση και στη δημόσια υγεία, ώστε η ευγονική να μη γίνει ένα όπλο στα χέρια των ισχυρών, κατά των αδυνάτων, όπως συνέβαινε στις αστικές κοινοβουλευτικές δημοκρατίες.

    Με άλλα λόγια, ο Μύλλερ πρότεινε στον Στάλιν να γίνει η ΕΣΣΔ ένας δοκιμαστικός σωλήνας στον οποίο  θα έμπαιναν σε ταυτόχρονη εφαρμογή δυο πειράματα: Το πείραμα του κοινωνικού μετασχηματισμού – με βάση το κομμουνιστικό ιδεώδες και το πείραμα του βιολογικού μετασχηματισμού – με βάση το ευγονικό όραμα.
    Ο Στάλιν απέρριψε την πρόταση του Μύλλερ, καθώς ασπαζόταν την άποψη του Λυσένκο, ότι τον κύριο ρόλο στον προσδιορισμό των χαρακτηριστικών των οργανισμών τον είχε το περιβάλλον, κι όχι τα γονίδια, που για τον Λυσένκο, αποτελούσαν, μια εσφαλμένη, αλλά και ύποπτη, επινόηση της αστικής βιολογίας.
    Δεν έκανε όμως μόνον αυτό. Διέταξε να μεταφραστεί στα ρωσικά το βιβλίο του Μύλλερ στο οποίο ο συγγραφέας παρουσίαζε το όραμά του για την ευγονική (ο τίτλος του ήταν: Πέρα από τη νύχτα”)  προκειμένου να συνταχθεί μια αυστηρή καταδικαστική κριτική του. 
    Θα χαρακτήριζα την έμπνευση του Μύλλερ να στείλει τη συγκεκριμένη επιστολή στον Στάλιν, ιστορική. Όχι μόνον ως χειρονομία, ούτε από την άποψη των επιπτώσεών της στον Μύλλερ – καθώς ο Μύλλερ εξαιτίας της επιστολής αυτής, αλλά και συνεργούσης και της αμέριστης υποστήριξης προς τους διωκόμενους από τον Λυσένκο, γενετιστές, έπεσε σε δυσμένεια, ώστε να τα μαζέψει άρον άρον και προφασιζόμενος τη συμμετοχή του στον Ισπανικό Εμφύλιο να εγκαταλείψει την ΕΣΣΔ, και να μην επιστρέψει ποτέ σε αυτήν…

    Θα χαρακτήριζα λοιπόν την πρωτοβουλία του Μύλλερ ιστορική, και από την άποψη των συνεπειών και του διεθνούς αντικτύπου που θα είχε, το ενδεχόμενο να εφαρμοζόταν, στη δεύτερη μεγάλη υπερδύναμη του κόσμου, ένα γιγαντιαίο πρόγραμμα ευγονικής, και μάλιστα με τον οργανωμένο και απαρέγκλιτο τρόπο που μπορούσε να εγγυηθεί μια δικτατορία, έναντι μιας κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. 
    Το τι θα συνέβαινε στην περίπτωση αυτή, είναι ένα ερώτημα, που νομίζω ότι δύσκολα θα το απαντούσε με βεβαιότητα, η ιστορική έρευνα.

  • H επιστημονική Οδύσσεια του Γεωργίου Παπανικολάου

    Τ ι παράξενη πορεία… Από το 1904, με το πτυχίο Ιατρικής στο χέρι, πείθει τον πατέρα του να χρηματοδοτήσει περαιτέρω σπουδές του, αντί να επιλέξει τη σίγουρη επαγγελματική καριέρα του στρατιωτικού γιατρού ή του ιδίωτη γιατρού στη γενέτειρά του, την Κύμη. Έτσι, το 1907, βρίσκεται στη Γερμανία να διδάσκεται Βιολογία από τον Ernst Haeckel, στο Πανεπιστήμιο της Ιένας και Γενετική, από τον August Weismann, ενώ παράλληλα εργάζεται για την ολοκλήρωση της διατριβής του, στο Ζωολογικό Ινστιτούτου του Μονάχου, που είχε ως θέμα τη “Φυλετική διαφοροποίηση της Δάφνιας”. 


    Κι όταν, το 1910 επιστρέφει στην Ελλάδα, αναζητώντας – ανεπιτυχώς – μια ακαδημαϊκή καριέρα στη Βιολογία, γνωρίζει μια απόγονο της Μαντούς Μαυρογένους, την Ανδρομάχη την οποία παντρεύεται. Αμέσως μετά φεύγει για το Μονακό, αποδεχόμενος πρόταση να εργαστεί ως ερευνητής στο Ωκεανογραφικό Μουσείο του πριγκηπάτου. 
    Είναι όμως φιλόπατρις και το 1912, παρατάει την έρευνα στο Ωκεανογραφικό Μουσείο και επιστρέφει στην Ελλάδα, για να λάβει μέρος, ως στρατιωτικός γιατρός, στον 1ο Βαλκανικό πόλεμο. Στο διάστημα αυτό αποφασίζει να μεταναστεύσει στις ΗΠΑ, πληροφορούμενος ότι η άνοδος των πανεπιστημιακών σπουδών εκεί, του ανοίγει προοπτικές ακαδημαϊκής σταδιοδρομίας. 

    Ο Σεπτέμβριος του 1913 τον βρίσκει, μαζί με τη σύζυγό του στη νήσο Έλις να μοιράζεται, με χιλιάδες άλλους μετανάστες την ταλαιπωρία των νομικών και ιατρικών ελέγχων, προκειμένου να τους επιτραπεί η είσοδος στις ΗΠΑ.  Κι όταν ολοκληρώθηκαν οι διατυπώσεις, και το ζευγάρι έγινε δεκτό, τα πράγματα δεν βελτιώθηκαν με μιας. Οι πρώτες βδομάδες στην Αμερικανική μητρόπολη ήταν δύσκολες. Τα περιορισμένα οικονομικά του ζευγαριού υποχρέωσαν τον Γεώργιο Παπανικολάου- διότι αυτός είναι ο επιστήμονας στον οποίο αναφέρομαι- να εργαστεί ως πωλητής χαλιών στο πολυκατάστημα Gimbel και τη σύζυγό του να ράβει, στο ίδιο κατάστημα, κουμπιά. 

    Τόμας Χαντ Μόργκαν

    Ευτυχώς όμως για τον ίδιο, και περισσότερο για τις γυναίκες που επωφελήθηκαν, από την τεράστια προσφορά του, η θητεία του ως πωλητής χαλιών ήταν σύντομη. Χάρη στους παλαιούς συμπολεμιστές του στον 1ο Βαλκανικό πόλεμο, που είχαν μεταναστεύσει στις ΗΠΑ, προσελήφθη ως δημοσιογράφος στο μοναδικό ελληνόφωνο περιοδικό “Ατλαντίς“, που εκδιδόταν στη Νέα Υόρκη. Αυτή η πρόσληψη στάθηκε αιτία να γνωριστεί προσωπικά με τον Τόμας Χαντ Μόργκαν*, τον καθηγητή Ζωολογίας του Πανεπιστημίου Κολούμπια,  ο οποίος εκείνη την εποχή ολοκλήρωνε, με μια ομάδα νεαρών συνεργατών του, την εργασία που έθεσε τα θεμέλια της επιστήμης της Γενετικής, στη μορφή με την οποία τη γνωρίζουμε σήμερα. 


    Κάποια στιγμή, στη συνέντευξη που παραχώρησε ο Μόργκαν στον Παπανικολάου, ο Αμερικανός ρώτησε τον Έλληνα με το δυσκολοπρόφερτο όνομα, αν έχει κάποια σχέση με τον συντάκτη της εργασίας για τη Δάφνια. Όταν ο Παπανικολάου του απάντησε ότι ήταν αυτός ο συντάκτης, ο Μόργκαν συνέταξε αμέσως μια συστατική επιστολή προς το Εργαστήριο Παθολογίας του Νοσοκομείου του Κορνέλ, στην οποία πρότεινε την άμεση πρόσληψη του νεαρού επιστήμονα. Από εκεί άρχισαν όλα. Η έρευνα που του ανατέθηκε, δηλαδή η μελέτη της επίδρασης του αλκοόλ στα χρωμοσώματα των ινδικών χοιριδίων τον οδήγησε να αντιληφθεί ότι η μορφή των κυττάρων που είχαν αποσπαστεί από τη μήτρα, μπορούσε να αξιοποιηθεί ως δείκτης για την κατάσταση των ωοθηκών και της μήτρας.

    Τα υπόλοιπα είναι γνωστά. Το 1928 ο Παπανικολάου, παρουσίασε το ομώνυμο τεστ του, για την έγκαιρη διάγνωση του καρκίνου της μήτρας, που δεν έγινε όμως αποδεκτό, παρά το 1943, όταν συνεργαζόμενος με τον γυναικολόγο Herbert F. Trau, απέδειξαν ότι το τεστ, καθιστά δυνατή ακόμη και τη διάγνωση ασυμπτωματικών μορφών καρκίνου, για τους οποίους η ιστολογική εξέταση και η βιοψία, ήταν αρνητικές.

    Ο μεγάλος αυτός συμπατριώτης μας, γεννήθηκε σαν σήμερα, την 13η Μαίου του 1883  και απεβίωσε την 19η Φεβρουαρίου του 1962, ένα μήνα δηλαδή μετά την πραγμάτωση του ονείρου του, τη δημιουργία του πρώτου Αντικαρκινικού Κυτταρολογικού Ινστιτούτου, το οποίο ξεκίνησε την έρευνα, υπό τη διεύθυνση του Παπανικολάου, τον Ιανουάριο του 1962.

    * Ο Morgan μνημόνευσε τη διδακτορική διατριβή του Παπανικολάου στο βιβλίο του «Κληρονομικότητα και φύλο» που εκδόθηκε το 1913 στις σελίδες 183-85

  • Η ιστορία της ονομασίας των φυλετικών χρωμοσωμάτων

    Να, είναι αυτά, τα ανεκτίμητα, που συναντά κανείς αναδιφώντας στην ιστορία της βιολογίας, που δεν τον μαθαίνουν μόνον “ιστορία”, αλλά και του παρέχουν τη δυνατότητα εμβάθυνσης στις έννοιες της ιδιαίτερης αυτής επιστήμης, για την οποία “όσο νόημα έχουν οι ανακαλύψεις, το ίδιο νόημα έχουν και οι έννοιες που οι μεγάλοι ερευνητές επενόησαν”.

    Τι μάθαμε λοιπόν σήμερα και σας το παραθέτουμε; Μάθαμε την ιστορία της ονομασίας των φυλετικών χρωμοσωμάτων ως Χ και Υ. Πριν την πούμε όμως-στην έκταση που επιτρέπει το μέσο-καλό είναι να επισημάνουμε ότι η αποδοχή της σχέσης των χρωμοσωμάτων με τον φυλοκαθορισμό, εκτός της αυταξίας της, συνέβαλλε, ώστε ο Morgan, να εστερνιστεί – βοηθούντων φυσικά και των πειραμάτων του-την ιδέα της σύνδεσης του Μεντελισμού  με την Χρωμοσωμική υπόθεση.

    Ας πούμε λοιπόν ότι η συσχέτιση του φύλου με τα χρωμοσώματα είναι μια πολύ παλιά ιστορία. Πόσο παλιά; Μας φέρνει πίσω στα 1891, οπότε ο Γερμανός βιολόγος Hermann Henking, παρετήρησε ότι στους αρσενικούς γαμέτες ενός εντόμου, αποκλειστικά, υπάρχει ένα “ιδιόρρυθμο στοιχείο χρωματίνης” που το ονόμασε x. Το στοιχείο αυτό, εννέα χρόνια αργότερα, ο Αμερικανός βιολόγος Clarence McClung, το θεώρησε υπεύθυνο για τον φυλοκαθορισμό και το χαρακτήρισε – λόγω του ακανόνιστου σχήματός του και του γεγονότος ότι δεν είχε ταίρι, όπως τα άλλα χρωμοσώματα-“βοηθητικό χρωμόσωμα“.    

    Αυτό λοιπόν το χρωμόσωμα ήταν που υπέπεσε στην αντίληψη του  Edmund B. Wilson-επιστήθιου φίλου του Morgan, και  και διευθυντή του τμήματος Ζωολογίας του Πανεπιστημίου Columbia – και της Nettie Stevens – μιας συγκινητικής γυναικείας φιγούρας της βιολογίας, για λόγους που δεν είναι της παρούσης να αναφέρουμε, η οποία υπήρξε φοιτήτρια του Morgan. Χάρη στην ανεξάρτητη εργασία του διάσημου Wilson και της άσημης Stevens,  θεμελιώθηκαν οι πρώτες κυτταρολογικές ενδείξεις, ότι ο καθορισμός του φύλου και τα χρωμοσώματα, ήταν πράγματα που συνδέονται. 

    Αξίζει ωστόσο να αναφερθεί πως η Stevens ήταν που ονόμασε τα διαφορετικά μέλη των φυλετικών χρωμοσωμάτων που παρατηρούμε στα ετερογαμετικά άτομα των οργανισμών. Το ένα το ονόμασε l (προφανώς από το large – αναφερόμενη σε αυτό που σήμερα ονομάζουμε Χ χρωμόσωμα) και το άλλο s (από το small – αναφερόμενη στο “βοηθητικό χρωμόσωμα” που σήμερα ονομάζουμε Υ).

    Όταν το 1910 επιβεβαιώθηκε, χωρίς καμία πλέον αμφιβολία, πως σε πολλά είδη-συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπου-ο φυλοκαθορισμός είναι χρωμοσωμικός και διατυπώθηκε η περίφημη εργασία του T. H. Morgan και των θρυλικών fly boys του, στο εργαστήριο με τις μύγες στο Columbia, άνοιξε κι ο δρόμος για τη διευθέτηση του τρόπου με τον οποίο ονομάζονται τα φυλετικά χρωμοσώματα. Το 1917 το Χ έγινε αυτό γνωρίζουμε σήμερα: το χρωμόσωμα που στους περισσότερους οργανισμούς συναντάται στα άτομα και των δύο φύλων και το Υ, επίσης το χρωμόσωμα που συναντάται στο αρσενικό. 

    Πότε ονομάστηκαν και πώς ονομάστηκαν τα υπόλοιπα χρωμοσώματα, δηλαδή τα αυτοσώματα; Α αυτό πήρε αρκετό χρόνο. Σε μια διεθνή διάσκεψη, που έγινε μόλις το 1960 οι βιολόγοι αποφάσισαν να προσδώσουν στα αυτοσώματα αντί ονομασίας αριθμό. Ξέρετε. Με το γνωστό και κατά φθίνον μέγεθος πρότυπο.

  • Αναμνήσεις της Σοφίας Ντομπζάνσκι για τον Τόμας Χαντ Μόργκαν


    Συγχωρήστε μου τον ενθουσιασμό – μόνον υποχρεωμένοι δεν είστε να τον συμμεριστείτε – αλλά στην έρευνα για το αγαπημένο μου τρέχον θέμα, τον T. H. Morgan, έπεσα πάνω σε ένα κείμενο της Σοφίας Ντομπζάνσκι – κόρης του φημισμένου εξελικτικού και μαθητή του Morgan, Θεοδόσιου Ντομπζάνσκι – για τον πατέρα της, που κρίνω εγωιστικό να το κρατήσω για τον εαυτό μου. 

    Κάπου το κείμενο αναφέρεται στην προσωπικότητα του Morgan και κατά λέξη η συντάκτης του γράφει:

    “‘Ηταν ο Φιλιπτσένκο (σ.σ. ο δάσκαλος του Ντομπζάνσκι στη Ρωσία) που πρότεινε στο ίδρυμα Ροκφέλερ μια υποτροφία ενός χρόνου, αυτήν δηλαδή που έφερε τους γονείς μου, στο τέλος του 1927, στη Νέα Υόρκη. Φτάνοντας στο εργαστήριο του Morgan στο κτίριο Schermerhorn του Columbia, τρομοκρατήθηκαν από τη ρυπαρότητά του και τις κατσαρίδες που κυκλοφορούσαν ελεύθερα στα συρτάρια του γραφείου (σ.σ. μη θεωρήσει ο αναγνώστης ότι η ρυπαρότητα και οι κατσαρίδες οφείλονταν στην αμέλεια των ενοίκων για την καθαριότητα· απλώς εκείνη την εποχή η τροφή των Drosophila ήταν μπανάνες που αφήνονταν να σαπούν πριν δοθούν στα έντομα…).

    Ο Τ.Η. Morgan απεδείχθη κάτι περισσότερο από επιστημονικός σύμβουλος των γονέων μου. Τους δίδασκε Αγγλικά, με τον μάλλον ιδιόρρυθμο τρόπο του, δίνοντας “μικρά πετραδάκια” συμβουλών όπως ότι στα Αγγλικά επιτρέπεται να πεις: I smell, αλλά απαγορεύεται να πεις: You smell. Ήταν αυτός επίσης που τους εισήγαγε στην αμερικανική κουλτούρα από ανθρωπολογική άποψη. Ο πατέρας μου, μάλλον δυσφορούσε με την αδιαφορία του Morgan για τα φιλοσοφικά θέματα, αλλά τιμούσε τη μνήμη του Morgan που τον παρότρυνε να αναζητεί ο ίδιος τα προς απάντηση επιστημονικά ερωτήματα, παρά να στηρίζεται στη γνώμη του “αφεντικού” του εργαστηρίου.

    Όμως ο Morgan υπήρξε μέντορας και για μας, τη νεότερη γενιά της οικογένειας Ντομπζάνσκι. Ένα από τα λίγα πράγματα που θυμάμαι από τις επισκέψεις στο σπίτι του στην Πασαντένα, ήταν ερώτησή που μου υπέβαλε, αν το δέντρο του αβοκάντο που υπήρχε εκεί, θα έβγαζε καρπούς και πότε, αλλά και η σταθερή συμβουλή του: Να τρώω τη σαλάτα με τα δάκτυλα, αν δεν είχε ντρέσινγκ και όχι με το πιρούνι, μια προτροπή που η νεαρή άγρια δεν ξέχασε ποτέ. 

    Κλείνοντας αυτό το δεύτερο αφιέρωμα στον ήρωά μας, λίγα λόγια για τις φωτογραφίες που το συνοδεύουν. Στην πρώτη, στη φωτογραφία της κεφαλίδας, εικονίζεται η Σοφία με μια συμμαθήτριά της, μάλλον στην Καλιφόρνια. Στη δεύτερη εικονίζεται ο  Ντομπζάνσκι (αριστερά), η σύζυγός του Ναταλία και δεξιά ο Georgi Karpetchenko. Τη φωτογραφία την τράβηξε το 1930, στην είσοδο του σπιτιού του Ντομπζάνσκι στην Καλιφόρνια, ο Nikolai Vavilov. Μια δεκαετία περίπου αργότερα τόσο ο εικονιζόμενος δεξιά (G. Karpetchenko), όσο και ο φωτογράφος θα έπεφταν θύματα της Τσεκά. Την ιστορία αυτήν όμως σας την έχω πει και την έχω γράψει στο βιβλίο μου: Η γενετική σε δύσκολους καιρούς και τόπους – Εκδόσεις Σαββάλας.

  • Όταν ο Μπέιτσον “συνάντησε” τον Μέντελ

    Η μπλε αμαξοστοιχία της “Εταιρείας των Μεγάλων Ανατολικών Σιδηροδρόμων” διέσχιζε αργά τον κατάφυτο αγγλικό κάμπο, το ανοιξιάτικο πρωινό του 8ης Μαΐου του 1900, κατευθυνόμενη προς το Λονδίνο. Σε ένα από τα βαγόνια της ένας μεγαλόσωμος σαραντάχρονος άνδρας, έχοντας βαρεθεί να βλέπει το όμορφο, αλλά κάπως μονότονο τοπίο, σκέφτηκε να ρίξει μια τελευταία ματιά στο δακτυλόγραφο της ομιλίας που θα έδινε το ίδιο απόγευμα στο Τσέλσυ, στη Βασιλική Εταιρεία Ανθοκομίας.

    O Ρέτζιναλ Πάννετ και ο Γουίλλιαμ Μπέιτσον (1907)

    Όμως τα δάκτυλα του άνδρα που αναζητούσαν στον χαρτοφύλακά του την ομιλία, ακούμπησαν στο σκληρό εξώφυλλο ενός εντύπου. Ανασύροντας το έντυπο, θυμήθηκε πως ήταν ένα επιστημονικό περιοδικό που περιείχε μια εργασία στην οποία παρέπεμπε ο Ντε Βρίς, σε ένα άρθρο του με τίτλο: “Προβλήματα της Γενετικής”. Ο άνδρας είχε αναζητήσει και είχε βρει το περιοδικό αυτό στη βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ. Όμως είχε ξεχάσει εντελώς την ύπαρξή του και τώρα που το κρατούσε στα χέρια του και το φυλλομετρούσε είδε πως είχε εκτυπωθεί 34 χρόνια πριν σε μια πόλη της Αυστροουγγαρίας. ως φαίνεται όμως το περιοδικό ξεχάστηκε στον χαρτοφύλακά του, μαζί με το κείμενο της ομιλίας του. 

    Ο άνδρας της ιστορίας μας, που ονομαζόταν Γουίλιαμ Μπέιτσον και δίδασκε στο Κολλέγιο του Αγίου Ιωάννη στο Καίμπριτζ, ούτε που φανταζόταν πως η ανάγνωση της εργασίας αυτής στο πρωινό τρένο προς το Λονδίνο, αντί της απογευματινής ομιλίας του, θα άλλαζε, όχι μόνο το περιεχόμενο της ομιλίας, αλλά και την ίδια την επιστημονική του καριέρα.

    Διαβάζοντας την εργασία διεπίστωσε έκπληκτος πως ο συντάκτης, ένας αυγουστινιανός μοναχός ονόματι Μέντελ, απαντούσε σε όλα τα ερωτήματα που είχαν και τον ίδιον απασχολήσει για την κληρονομικότητα. Στον χρόνο λοιπόν που του απέμενε, μέχρι το τρένο να φτάσει στο Λονδίνο, σκάρωσε μια πρόχειρη περίληψη της εντυπωσιακής εργασίας του μοναχού.Έτσι το απόγευμα αντί της προετοιμασμένης ομιλίας του, ανέλυσε στο κοινό του την εργασία του Μέντελ, παρουσιάζοντάς την, ως τη συνεκτικότερη και πλέον τεκμηριωμένη εργασία για την κληρονομικότητα. 

    Λέγεται πως μετά την ολοκλήρωση της ομιλίας του, στην αίθουσα έπεσε μια τέτοια σιωπή που θα μπορούσε να παραβληθεί μόνο με τη σιωπή που επακολούθησε μετά την ανάγνωση των εργασιών του Δαρβίνου και του Γουάλλας, πριν 40 περίπου χρόνια…Επιστρέφοντας στο Καίμπριτζ, ο Μπέιτσον καταπιάστηκε με τη μετάφραση της εργασίας του Μέντελ στα Αγγλικά. Η μετάφραση αυτή συνέβαλε στη διάδοση του Μεντελισμού στη βρετανική επιστημονική κοινότητα και ο Μπέιτσον, έγινε για τον Μέντελ και τους νόμους του, ό,τι ήταν για τον Δαρβίνο και την εξελικτική θεωρία, ο Τόμας Χάξλεϋ.

    Στον Γουίλιαμ Μπέιτσον που γεννήθηκε σαν σήμερα την 8η Αυγούστου του 1861, οφείλουμε πολλά. Επενόησε τους όρους γενετική, ομόζυγος, ετερόζυγος, επιβεβαίωσε και επέκτεινε τη θεωρία της κληρονομικότητας στο ζωικό βασίλειο και συνεργαζόμενος με το Ρέτζιναλ Πάννετ-τον γνωστό Πάννετ των αβακίων-ανεκάλυψαν την από κοινού κληρονομική μεταβίβαση δύο χαρακτηριστικών, την οποία λίγο αργότερα εξήγησε ο Τόμας Μόργκαν, με τη σύνδεση των γονιδίων. 

    Ο Μπέιτσον το 1908 όντας καθηγητής βιολογίας του Κέιμπριτζ, ίδρυσε την Σχολή Γενετικής, την οποία εγκατέλειψε το 1910 για να ηγηθεί του Φυτοκομικού Ινστιτούτου  Tζων Ίννες, το οποίο έδρευε στο Μέρτον.  Το Ινστιτούτο πλαισιωνόταν από μια ομάδα ερευνητών, που όπως ο διευθυντής του ήταν αφοσιωμένοι στον Μεντελισμό και απέρριπταν διαρρήδην την κληρονομικότητα των επίκτητων χαρακτηριστικών που είχε εισηγηθεί τον προηγούμενο αιώνα ο Λαμάρκ. 

    Νικολάι Βαβίλοφ, Γούιλλιαμ Μπέιτσον (1913)

    Υπήρξε ωστόσο ένας άνθρωπος των αντιθέσεων. Ενώ αποδεχόταν το γενικό σχήμα της εξελικτικής θεωρίας του Δαρβίνου, θεωρούσε πως η Εξέλιξη δεν αποτελεί μια βαθμιαία σωρευτική αλλαγή των χαρακτηριστικών τους, αλλά ότι επιτελείται με άλματα. Ενώ είχε προωθήσει στον αγγλόφωνο κόσμο την εργασία του Μέντελ, διαφωνούσε ότι οι παράγοντες του Μέντελ-τα γονίδια-εδράζονται στα χρωμοσώματα και μόνο προς το τέλος της ζωής του αποδέχτηκε την ορθότητα της χρωμοσωμικής θεωρίας· ακόμη και τότε όμως θεωρούσε πως η χρωμοσωμική θεωρία αδυνατεί να εξηγήσει πλήρως τους μεντελικούς νόμους για την κληρονομικότητα.

    Ο Μπέιτσον υπήρξε δάσκαλος του Νικολάι Βαβίλοφ, μιας μεγάλης μορφής της Ρωσικής γενετικής και μάρτυρά της κατά την περίοδο των διωγμών της από το σοβιετικό καθεστώς. Όταν ο Βαβίλοφ έφθασε το 1913 στο Μέρτον, το Φυτοκομικό Ινστιτούτο του Μπέιτσον, είχε ήδη καταστεί το κορυφαίο κέντρο γενετικής έρευνας στον κόσμο. Φεύγοντας ο Βαβίλοφ, μετά από έναν περίπου χρόνο, από το Μέρτον, είχε αποκομίσει μια πολύτιμη εμπειρία για τον τρόπο με τον οποίο προχωρά η γενετική έρευνα. Όμως, στο πρόσωπο του Μπέιτσον, είχε αποκτήσει και έναν δια βίου φίλο, παρά τα 30 περίπου χρόνια που τους χώριζαν. Γι’ αυτόν, που ο Βαβίλοφ θα ανεγνώριζε ως τον σημαντικότερο δάσκαλό του, αργότερα θα έγραφε:  

    «Σε αντίθεση με το καθιερωμένο στερεότυπο για τη φλεγματική, τάχα, αγγλική ιδιοσυγκρασία, ήταν αδύνατο ο νεαρός Ρώσος ερευνητής, να φανταστεί ότι θα εύρισκε περισσότερη εγκαρδιότητα, αφοσίωση και ενθαρρυντική συμπεριφορά, από αυτήν που του επεφύλαξε ο Μπέιτσον στο εργαστήριο στο Μέρτον».[i]

  • Ασχολήσου επιτέλους με τη Φυσική Ιστορία!

    Ένα κρύο πρωινό του Δεκεμβρίου του 1809 στο παλάτι του Κεραμεικού επικρατούσε μεγάλη αναστάτωση· τα μέλη του Ινστιτούτου της Γαλλίας-του ιδρύματος που περιελάμβανε στους κόλπους του τους αριστείς των γραμμάτων, των τεχνών και των επιστημών-περίμεναν την άφιξη του Ναπολέοντα στον οποίο θα παρουσίαζε ο καθένας τα νέα του επιτεύγματα. Οι διανοούμενοι, οι καλλιτέχνες και οι επιστήμονες ήταν ντυμένοι στα πράσινα, ενώ οι γραμματείς και οι άλλοι βοηθοί της αυτοκρατορικής αυλής ήταν ντυμένοι με τη χρυσαφί στολή τους. 

    Όταν ο Ναπολέοντας μπήκε στην αίθουσα ανάμεσα στους προσκεκλημένους ξεχώριζε ένα παράταιρο ζευγάρι: Ένας πολύ νεαρός, για να είναι μέλος του αξιοσέβαστου Ινστιτούτου, μαθηματικός και δίπλα του ένας καταπονημένος από προβλήματα υγείας εξηνταπεντάχρονος, που ωστόσο θα κατάφερνε να ζήσει για δύο ακόμη δεκαετίες. Στα χέρια του ηλικιωμένου επιστήμονα ήταν ένα αντίτυπο του τελευταίου δημοσιευμένου έργου του, που έφερε τον τίτλο: Philosophie zoologique.

    Όταν ο Ναπολέον έφτασε κοντά στον νεαρό μαθηματικό τον κοίταξε βλοσυρά και σαν να απευθυνόταν σε στρατιώτη του, του είπε: “Μαθαίνω ότι είσαι μόλις 23 ετών. Τι το σπουδαίο έχεις κάνει, ώστε να είσαι μέλος του Ινστιτούτου;” Πριν προλάβει να απαντήσει ο Φρανσουά Αραγκό-διότι αυτός ήταν ο νεαρός μαθηματικός, ένας διπλανός του έσπευσε να κατατοπίσει τον Αυτοκράτορα λέγοντας: “Ασχολείται με την αστρονομία και μόλις πρόσφατα κατάφερε να μετρήσει τον μεσημβρινό στην Ισπανία“. Ενόσω ο αποσβολωμένος νεαρός τα έβαζε με τον εαυτό του, στη σκέψη ότι ο Ναπολέοντας θα τον είχε πάρει για μουγγό ή ανόητο, ο Αυτοκράτορας είχε προχωρήσει ένα βήμα δεξιά, προς τον μεγαλύτερο σε ηλικία επιστήμονα ο οποίος του έτεινε το βιβλίο του. Ο Ναπολέοντας χωρίς να ρίξει ούτε μια ματιά στο βιβλίο γρύλισε στον επιστήμονα: “Τι είναι αυτό; Είναι η εξωφρενική μετεωρολογία σου που ατιμάζει την ηλικία σου; Ασχολήσου με τη Φυσική Ιστορία και θα πάρω προθύμως το βιβλίο σου· αυτό το παίρνω μόνο για τα άσπρα σου μαλλιά. Φέρτο εδώ!”. Και χωρίς να ρίξει, ακόμη και τότε, μια ματιά στο βιβλίο το έδωσε σε έναν αυλικό, ενώ από τα μάτια του επιστήμονα έτρεχαν δάκρυα απογοήτευσης και από το στόμα του ακουγόταν η μάταιη διαμαρτυρία του: “Μα είναι Φυσική Ιστορία το βιβλίο μου”.

    Ποιος ήταν λοιπόν ο προσβεβλημένος επιστήμονας και γιατί ο Ναπολέοντας τον αντιμετώπισε με τόση σκαιότητα;Ο επιστήμονας ήταν ο Ζαν Βαπτίστ ντε Λαμάρκ, συγγραφέας της Philosophie zoologique, του βιβλίου δηλαδή που κρατούσε στα χέρια του, συγγραφέας επίσης της “Χλωρίδας της Γαλλίας” αλλά και ετήσιων μετεωρολογικών πραγματειών, στις οποίες περιφρονητικά αναφέρθηκε ο Ναπολέοντας. 

    Ο λόγος όμως της απαξιωτικής συμπεριφοράς του Ναπολέοντα είναι κάπως πολυπλοκότερος και διττός· κατά ένα μέρος κρύβεται σε μια παρανόηση του μικρόσωμου Κορσικανού για το τι είναι “Φυσική Ιστορία”, και κατά ένα άλλο μέρος σε μια επιστημονική ίντριγκα που είχε τις ρίζες της πριν την έναρξη της Επανάστασης. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά τους. Ο Ναπολέων, ως άνθρωπος της δράσης, απεχθανόταν τις αφηρημένες ιδέες και γενικά ό,τι δεν είχε πρακτικό αντίκρυσμα. Πιστεύοντας, λοιπόν, πως ο Λαμάρκ θα του παρουσίαζε μια “Φυσική Ιστορία” με τις συνήθεις περιγραφές των εμβίων όντων, που όσο ακριβείς κι αν ήταν, δεν φαίνονταν να διαθέτουν από μόνες του νόημα, πριν καν τη διαβάσει την απέρριψε, προσβάλλοντας τον ευαίσθητο επιστήμονα. Έκανε όμως λάθος. Η Philosophie zoologique του Λαμάρκ δεν παρουσίαζε μια στατική περιγραφή των εμβίων όντων. Αντιθέτως, μελετούσε τη φύση ως μια συνεχή διαδικασία υλικής μεταμόρφωσης, που καθοδηγείτο από κοσμικούς νόμους (τον νόμο της χρήσης και της αχρηστίας και τον νόμο της μεταβίβασης των επίκτητων γνωρισμάτων), αποτελώντας την πρώτη απόπειρα διατύπωσης ενός πλήρους και τεκμηριωμένου μηχανισμού με τον οποίο διεξάγεται η εξελικτική διαδικασία. 

    Πίσω όμως από την περιφρονητική αναφορά του Ναπολέοντα στις μετεωρολογικές πραγματείες του Λαμάρκ-τις απεκάλεσε μετεωρολογικό Αλμανάκ-κρυβόταν ένας σημαντικός επιστήμονας. Ήταν ο γνωστός Πιερ-Σιμόν ντε Λαπλάς, που τη δεκαετία του 1780 είχε συμβάλει-συνεργαζόμενος με τον Αντουάν Λωράν Λαβουαζιέ -στη διαμόρφωση της “Νέας Χημείας” του τελευταίου. Σε αυτήν λοιπόν τη “Νέα Χημεία” είχε αντιταχθεί σθεναρά-αλλά και λανθασμένα- ο Λαμάρκ, κάτι που ο Λαπλάς δεν ξέχασε όταν έγινε μέλος του στενού κύκλου του Ναπολέοντα και κατάφερε να τον επηρεάζει στα επιστημονικά ζητήματα. Λέγεται πως ο Λαπλάς είχε διαβεβαιώσει τον Αυτοκράτορα πως οι μετεωρολογικές προβλέψεις του Λαβουαζιέ ήταν δοξασίες και πως ο συντάκτης τους, ο Λαμάρκ, “Είχε υπερδραστήρια φαντασία, αλλά κανένα επιστημονικό ταλέντο”. 

    Ο Λαμάρκ, ο επιστήμονας που γεννήθηκε σαν σήμερα, την 1η Αυγούστου του 1744 εν ζωή, δεν ευτύχησε να απολαύσει την αναγνώριση του έργου του και πέθανε τυφλός, φτωχός και αγνοημένος. Εντούτοις στο ξεχασμένο έργο του Λαμάρκ απέτισε φόρο τιμής, στα 1861 ο Δαρβίνος, αναγνωρίζοντας τη σημασία της συμβολής του στη συγγραφή της “Προέλευσης των Οργανισμών, διά της Φυσικής Επιλογής”. 

    Αν ο αναγνώστης επιθυμεί να αντλήσει πρόσθετες πληροφορίες για τον σπουδαίο Γάλλο επιστήμονα μπορεί να ανατρέξει στο περυσινό σημείωμα για την επέτειο των γενεθλίων του,https://www.facebook.com/biology4u.gr/posts/1660719174075059, που έχουν ληφθεί από το βιβλίο μου: “Μια ημέρα σαν κι αυτή στην Ιστορία της Βιολογίας” της Ελληνοεκδοτικής. 

    * Ο εικονιζόμενος πίνακας, με τον Λαμάρκ να επιδίδει τη “Ζωολογική Φιλοσοφία” του στον Ναπολέοντα, είναι του Mikhail Dmitrievich Ezuchevsky (1920).

  • Τσαγκάρη, ως τα σανδάλια. Όχι παραπέρα!

    Mια ηθοποιός χτες, ένας δημοσιογράφος προχτές κι ένας “τραγουδοποιός” τις προάλλες, έκριναν καλό να μας πουν τη γνώμη τους για τον τρόπο αντιμετώπισης της πανδημίας, την … αντισυνταγματικότητα του υποχρεωτικού εμβολιασμού και τους κινδύνους, ακόμη, στους οποίους μπορεί να μας εκθέσει. 

    Το φαινόμενο, του να εκφράζει κάποιος-θορυβώδη συνήθως-γνώμη για πράγματα που αγνοεί εντελώς, και για τα οποία δεν έχει καμία σχετική προετοιμασία, δεν είναι καινούργιο. Απ΄όσα μας έχουν παραδοθεί, φαίνεται πως είναι τόσο παλαιό – κι ακόμη παλαιότερο – όσο ένα περιστατικό που κατέγραψε ο ιστορικός Πλίνιος ο Πρεσβύτερος (23–79 μ.Χ.), στο έργο του “Φυσική Ιστορία“. Το περιστατικό αυτό αφορά σε μια συνήθεια του Απελλή του Κώου-του σημαντικού ζωγράφου των Ελληνιστικών χρόνων-να εκθέτει τα ημιτελή έργα του σε κοινή θέα, και κρυμμένος να καταγράφει τα σχόλια των περαστικών που ενίοτε τον βοηθούσαν να προχωρεί σε βελτιωτικές παρεμβάσεις, πριν βάλει την τελευταία πινελιά του σε αυτά.

    Κάποτε λοιπόν που ένα τέτοιο έργο του είχε εκτεθεί στην αγορά, ένας τσαγκάρης πρόσεξε και σχολίασε στον φίλο που τον συνόδευε, πως τα σανδάλια ενός από τους εικονιζόμενους στον πίνακα, είχαν τρία κορδόνια, αντί για, τα σωστά, τέσσερα. Ο Απελλής κατέγραψε το εύστοχο σχόλιο, και την επομένη ο πίνακας είχε διορθωθεί αναλόγως. Την ημέρα αυτή έτυχε ο τσαγκάρης να ξαναπεράσει από το σημείο στο οποίο είχε τοποθετηθεί ο πίνακας. Βλέποντας τη διόρθωση ενθουσιάστηκε τόσο, ώστε να πιστέψει αφελώς, πως ο ίδιος κατέστη ειδικός στην εκτίμηση των ζωγραφικών πινάκων. Έτσι “πήρε φόρα” κι άρχισε να επισημαίνει μεγαλοφώνως τα “λάθη” στις γραμμές της γάμπας, του μηρού, ακόμη και στις πτυχές των χιτώνων. Τότε ο Απελλής φανερώθηκε από την κρυψώνα του και φώναξε στον επηρμένο τσαγκάρη: “Τσαγκάρη, ως τα σανδάλια· όχι παραπέρα!” (Sutor, ne ultra crepidam).

    Πίνακας του Giorgio Vasari, (1511 – 1574) με τον Απελλή και τον υποδηματοποιό

    Αυτό λοιπόν το αστείο περιστατικό μάς κατέλιπε έναν όρο που εφαρμόζεται στις καταστάσεις στις οποίες κάποιος ασκεί κριτική ή μας συμβουλεύει, για ένα αντικείμενο που αφίσταται της εμπειρίας ή των γνώσεών του. Ο όρος είναι ο “ultracrepidarianism“, και σε ελεύθερη μετάφραση στα ελληνικά θα μπορούσε να αποδοθεί ως: “υπερκρηπιδισμός” – όπως ευγενώς πρότεινε ο συγγραφέας, αναγνώστης της σελίδας κ. Αντώνης Νικολής, (ή υπερπαπουτσισμός, αν προτιμάτε) καθώς το λατινικό “crepida” δεν είναι παρά το ελληνικό: κρηπίδα που σημαίνει σανδάλι, παπούτσι.