biology4u

Συντάκτης: biology4u

  • Η περί την Βιολογία ονομάτων επίσκεψις

    Το biology4u αναγγέλλει την έναρξη μιας νέας δραστηριότητάς του. Πρόκειται για μια σειρά podcast, δηλαδή μικρών ηχητικών εκπομπών, στις οποίες παρουσιάζεται η ιστορική διαδρομή ενός βιολογικού όρου, μέσα από τους μαιάνδρους της επιστήμης και της γλώσσας.

    Η σειρά ονομάζεται: “Η περί την βιολογία των ονομάτων επίσκεψις” και μπορείτε να ακούσετε τα επεισόδιά της, είτε από τη διεύθυνση της υπηρεσίας Anchor στην οποία φιλοξενούνται, είτε μέσω του Apple podcasts (πατήστε τα εικονίδια για να οδηγηθείτε στις σχετικές υπηρεσίες)

       

    Για τη σύνταξη του κειμένου που περιέχουν οι ηχητικές εκπομπές έχουν χρησιμοποιηθεί οι ακόλουθες πηγές:

    • Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης Liddel & Scott
    • Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας (Ακαδημία Αθηνών)
    • Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας (Γ. Μπαμπινιώτη)
    • Μια μέρα σαν κι αυτή στην Ιστορία της Βιολογίας (Θ. Καψάλη)
    • Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Larousse-Britannica
    • Επίτομον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ελευθερουδάκη
    • Dictionary of Biology (Εκδόσεις Penguin)
    • Λεξικόν του Ηλίου
    • Σύγχρονον Λεξικόν της Πρωίας

  • Το πείραμα του blender


    Σαν σήμερα, την 4η Δεκεμβρίου του 1908, γεννήθηκε ο Άλφρεντ Χέρσεϋ, ο επιστήμονας που με τη βοηθό του Μάρθα Τσαίηζ διεξήγαγαν το κομψότατο πείραμα τού μπλέντερ, με το οποίο επιβεβαιώθηκε – πέραν πάσης αμφιβολίας – ότι γενετικό υλικό είναι το DNA και όχι οι πρωτεΐνες.
    Ας τιμήσουμε λοιπόν την επέτειο γεννήσεώς του, παραθέτοντας ένα απόσπασμα στο οποίο αναφέρεται, από το βιβλίο του επίσης νομπελίστα Φρανσουά Ζακόμπ: “Σμιλεύοντας το εσώτερο άγαλμα“.

    Πριν το διαβάσετε, να σας προειδοποιήσουμε ότι στο απόσπασμα, εκτός από το πείραμα περιγράφεται και ο Τζέιμς Γουότσον, με έναν σπαρταριστό και ταυτόχρονα ιδιαιτέρως διορατικό τρόπο… 

    “Την εποχή εκείνη, για τον Γάλλο φοιτητή που δεν είχε ακόμη εισχωρήσει σ΄ένα Αμερικανικό πανεπιστήμιο, ούτε αντικρύσει τους ενοίκους του, ο Τζιμ Γουότσον ήταν ένα εκπληκτικό πρόσωπο. Μακρύς, κρεμανταλάς, με αραιό μαλλί, είχε ένα αμίμητο ύφος. Αμίμητο, ως προς τον τρόπο που ντυνόταν: πουκάμισο έξω, γόνατα γυμνά, καλτσάκια στους αστραγάλους. Αμίμητο, ως προς τη σαστισμένη όψη του, τη μιμική του: με τα μάτια του πάντα γουρλωμένα και το στόμα πάντα ανοικτό πρόφερε μικρές διακεκομμένες φράσεις που συνοδεύονταν από το επιφώνημα ” Α, α “. Αμίμητο επίσης, ως προς τον τρόπο που έφτανε σ’ ένα δωμάτιο, που σήκωνε το κεφάλι του σαν κόκκορας που αναζητεί την ομορφότερη κότα του, για να εντοπίσει τον σημαντικότερο από τους παρόντες επιστήμονες, να ορμήσει προς τη μεριά του και να εγκατασταθεί δίπλα του. 

    Εκπληκτικό κράμα χοντράδας και φινέτσας. Παιδαριώδους συμπεριφοράς στις υποθέσεις της ζωής και ωριμότητας στις υποθέσεις της επιστήμης. Μέσα στον μικρό κόσμο του φάγου, που ήταν παρών στο συμπόσιο, ο Τζιμ προκάλεσε ένα είδος επανάστασης όταν, αντί να διαβάσει την εισήγηση του Λούρια κούνησε επιδεικτικά μια επιστολή που είχε μόλις λάβει από τον Αλ Χέρσεϋ, μιάν άλλη Αμερικανική βεντέτα του φάγου. Επρόκειτο για ένα αποτέλεσμα. Για ένα πείραμα ξεκάθαρο, αναντίρρητο. Η πρωτεΐνη του φάγου περιέχει θείο, αλλά όχι φωσφόρο, ενώ το DNA περιέχει φωσφόρο, αλλά όχι θείο. Μπορούμε λοιπόν να σημαδέψουμε ειδικά την πρωτεΐνη με ραδιενεργό θείο, το δεύτερο με ραδιενεργό φωσφόρο, και, εν συνεχεία να παρακολουθήσουμε, ύστερα από πρόκληση μολύνσεως, την τύχη καθενός από αυτούς τους ιχνευτές.

    Ο Χέρσεϋ και η συνάδελφός του Μάρθα Τσαίηζ, είχαν διαπιστώσει ότι το DNA του φάγου εισχωρούσε μέσα στο βακτηρίδιο κατά τη μόλυνση. Η πρωτεΐνη αντιθέτως έμενε καθηλωμένη στην επιφάνεια από την οποία μπορούσαμε να την αποσπάσουμε με τις δυνάμεις που αναπτύσσονταν από ένα μίξερ της κουζίνας. Εξ ου το αναντίρρητο συμπέρασμα: ο φάγος ήταν καμωμένος από ένα είδος σύριγγας από πρωτεΐνη που περιείχε το DNA και που το ενέχεε μέσα στο βακτηρίδιο κατά τη μόλυνση. Το DNA αρκούσε για να εξασφαλίσει την παραγωγή νέων σωματιδίων του ιού. Η πρωτεΐνη χρησίμευε μόνο για τη μεταφορά και την προστασία του DNA.

    Πώς να μη θαυμάσει κανείς τη σ κ λ η ρ ή α π λ ό τ η τ α, τη σ τ υ γ ν ή σ τ ε ρ ε ό τ η τ α ενός τέτοιου πειράματος;”

  • Το ερμπάριο της Έμιλυ Ντίκινσον

     H  Έμιλυ Ντίκινσον (1830-1886) συγκαταλέγεται ανάμεσα στους μεγαλύτερους Αμερικανούς ποιητές του 19ου αιώνα παρόλο που το έργο της, με εξαίρεση λιγοστά ποιήματα, γνωστοποιήθηκε μόνο, μετά τον θάνατό της.

    Έζησε για το μέγιστο χρονικό διάστημα της σύντομης ζωής της κλεισμένη στο αυστηρό προτεσταντικό περιβάλλον του πατρικού σπιτιού της, έχοντας ελάχιστες κοινωνικές επαφές, κυρίως με φίλους με τους οποίους αλληλογραφούσε. Η ποίησή της σημαδεύτηκε από τη μοναξιά που βίωσε στα χρόνια της ζωής της και τα κυρίαρχα θέματά της ήταν ο έρωτας, ο θάνατος και η φύση.


    Για το έργο αυτό ας περιοριστούμε να πούμε ότι επηρέασε την Αμερικανική λογοτεχνία, έχοντας θεωρηθεί ισάξιο του συγχρόνου της Ουόλτ Ουίτμαν, και ότι αξίζει να το αναζητήσετε στα βιβλιοπωλεία και στο διαδίκτυο όπου είναι διαθέσιμο.

     Θα παραθέσουμε όμως εικόνες από το ερμπάριο που διατηρούσε στα παιδικά χρόνια της, το οποίο περιλαμβάνει 424 άνθη που συνέλεξε από τα περίχωρα της γενέθλιας επαρχιακής πόλης του Άμερστ της Μασσαχουσέτης. Από τις 66 σελίδες του δερματόδετου τόμου αναδύεται η αγάπη της ποιήτριας για τα άνθη, που τα χαρακτήριζε ως τα “τα πανέμορφα παιδιά της Άνοιξης” αλλά και η συστηματικότητα με την οποία τα τοποθέτησε, παραθέτοντας στις ετικέτες τους τις κοινές και τις ταξινομικές ονομασίες τους.
     
    Πριν όμως δείτε το επιμελημένο ερμπάριο διαβάστε ένα όμορφο ποίημά της που απηχεί την αγάπη που κατέθεσε στο έργο της για τα λουλούδια και τη Φύση. Το ποίημα προέρχεται από το βιβλίο: Έλα στον κήπο μου, των εκδόσεων Αρμός και τη μετάφραση έχει κάνει ο Κώστας Λανταβός.  
     
    Όπως τα παιδιά λένε στους καλεσμένους “Καληνύχτα”-
    Και πάν’ απρόθυμα για ύπνο-
    Τα όμορφα λουλούδια μου τα χείλη τους μαζεύουν
    Κι ύστερα φορούν τα νυχτικά τους.
     
    Όπως τα παιδιά χοροπηδούν όταν ξυπνήσουν
    Χαρούμενα που ήρθε το Πρωί-
    Κρυφοκοιτάζουν τ’ άνθη μου από εκατοντάδες
    Κούνιες, και ζωντανεύουν πάλι.

     

  • Καλύτερα ένα κακό σχέδιο, παρά κανένα…

    Ο φίλος μου κ. Φωτεινός είναι λάτρης της επιστημονικής φαντασίας και είναι ακράδαντα πεπεισμένος πως αυτό το είδος λογοτεχνίας προάγει την επιστήμη. Συνηθίζει μάλιστα, όποτε υποκρίνομαι πως αμφιβάλω για το όφελος ιστοριών στις οποίες κανένα περιστατικό, δεν είναι πραγματικό και τεκμηριωμένο, να μου υπενθυμίζει μια ρήση του Ray Bradbury, του συγγραφέα του Fahrenheit 451, σύμφωνα με τον οποίο: “Οτιδήποτε έχουμε ονειρευτεί είναι μυθοπλασία και οτιδήποτε έχουμε επιτύχει είναι επιστήμη, ενώ όλη η ανθρώπινη ιστορία δεν είναι τίποτε άλλο και από τα δύο, δηλαδή επιστημονική φαντασία” . 

    Αυτή τη φορά όμως στο συνηθισμένο πείραγμά μου, είχε να μου δώσει ένα διαφορετικό επιχείρημα για την υπεράσπιση της επιστημονικής φαντασίας και της μυθοπλασίας γενικότερα. 

    Έχεις ακουστά για τον Albert Szent-Györgyi, δεν είναι; 

    Μα φυσικά κ. Φωτεινέ, αναφέρεστε στον σημαντικό βιοχημικό και φυσιολόγο που τιμήθηκε με το βραβείο Nobel Φυσιολογίας για την ανακάλυψη της βιταμίνης C, και ήταν ο συγγραφέας του Τρελλού πιθήκου, ενός δημοφιλούς βιβλίου, στο οποίο σκιαγραφούσε με μελανά χρώματα το μέλλον της επιβίωσης του ανθρώπου στον πλανήτη, εξαιτίας των παράλογων επιλογών του. 

    Πολύ σωστά, μου απάντησε ο κ. Φωτεινός, προσθέτοντας: Ξέρεις, ο επιστήμονας αυτός έτρεφε μεγάλη αντιπάθεια στην σύνταξη των αιτήσεων για τη χρηματοδότηση των ερευνών του, για τις οποίες έλεγε: Μου ζητούν να τους πω τι ακριβώς θα κάνω. Μα άμα ήξερα το πού ακριβώς θα οδηγηθεί η έρευνά μου, δεν υπήρχε κανείς λόγος να την αναλάβω”.

    Καλά κ. Φωτεινέ, τι σχέση έχει αυτό με την συζήτησή μας για τη σημασία  των φανταστικών ιστοριών, τον ρώτησα.

    Σα να περίμενε την ερώτησή μου και πριν καν αποσώσω τη φράση της, ο κ. Φωτεινός μου είπε:

    Υπάρχει λοιπόν μια ιστορία που αποδίδεται στον Györgyi για την οποία, μέχρι τώρα δεν έχει γίνει δυνατόν να εντοπιστεί κανένα τεκμήριο που να επιβεβαιώνει τόσο τα περιστατικά της, όσο και αν αυτόπτης μάρτυράς τους, ήταν όντως ο Györgyi. Εντούτοις η ιστορία αυτή έχει ειπωθεί και έχει καταγραφεί στα Πρακτικά της Διεθνούς Διάσκεψης για τη Δομή των Βιολογικών Μεμβρανών το 1972, έχει αναπαραχθεί πλειστάκις μεταξύ των βιολόγων, των επιστημών της διοίκησης, φτάνοντας μάλιστα να περιληφθεί και σε μια ποιητική συλλογή. Θα σου τη διηγηθώ λοιπόν για να διαπιστώσεις πως μερικές ιστορίες αν και φανταστικές -και πιθανότατα η ίδια είναι μια φανταστική ιστορία- έχουν τη δύναμη να γεννούν μια “πραγματικότητα” που επιβιώνει και εξακολουθεί να επηρεάζει το κοινό τους,  χάρη στο αειθαλές και διδακτικό μήνυμά της.

    Ο Györgyi λοιπόν που είχε μια πολυτάραχη ζωή η οποία περιελάμβανε τη συμμετοχή του στους δύο παγκόσμιους πολέμους, την ένταξή του στην Ουγγρική αντίσταση κατά των Ναζί, την αντίθεσή του στην επιβολή του κομμουνιστικού καθεστώτος στην Ουγγαρία, και την συμμετοχή του στο  κίνημα κατά του πολέμου στο Βιετνάμ, φέρεται να εκμυστηρεύτηκε την ιστορία αυτήν στον Αμερικανό φυσιολόγο καθηγητή Οscar Hechter ως μέρος των αναμνήσεών του από τον 1ο Παγκόσμιο πόλεμο, αλλά και με έναν πρόσθετο σκοπό, που θα στον πω, αφού ακούσεις την ιστορία. 

    Κατά τη διάρκεια του 1ου Παγκοσμίου πολέμου ένας λόχος στρατιωτών είχε στρατοπεδεύσει σε ένα χωριό στους πρόποδες των Άλπεων και ο επικεφαλής τους, θέλοντας να αποκτήσει γνώση της περιοχής έστειλε μια ομάδα εθελοντών στρατιωτών να την εξερευνήσουν.

    Η ομάδα έφυγε, όμως στο μεταξύ ξέσπασε μια σφοδρή χιονόπτωση που κράτησε μέρες, με αποτέλεσμα να χαθούν τα ίχνη της ομάδας και ο λόχος, μετά την παρέλευση μερικών ημερών, να θεωρήσει ότι οι αγνοούμενοι στρατιώτες ήταν πλέον νεκροί.

    Ενώ λοιπόν ο νεαρός λοχαγός που είχε δώσει την εντολή για την αποστολή είχε πέσει σε βαριά θλίψη, κατηγορώντας τον εαυτό του πως είχε στείλει τους στρατιώτες του σε βέβαιο θάνατο, οι χαρούμενες φωνές των συναδέλφων τους, τράβηξαν την προσοχή του.

    Η ομάδα των στρατιωτών, ταλαιπωρημένη αλλά ζωντανή, είχε γυρίσει πίσω! Όταν λοιπόν τους ρώτησε πώς τα κατάφεραν, ο λοχίας της ομάδας τού είπε: Όταν άρχισε να πέφτει χιόνι κοιτάξαμε να προφυλαχτούμε και όταν κάπως σταμάτησε, ένας στρατιώτης μάς είπε πως έχει στην τσέπη του έναν χάρτη. Ακολουθώντας λοιπόν τον χάρτη, καταφέραμε να επιστρέψουμε.

    Για να δω τον χάρτη του είπε τότε ο λοχαγός. Και ο στρατιώτης ανασύροντας από την τσέπη του τον χάρτη έκανε το μάτια του λοχαγού να ανοίξουν διάπλατα. Ο χάρτης δεν ήταν των Άλπεων, αλλά τον Πυρηναίων!

    Ολοκληρώνοντας λοιπόν την αφήγησή του ο κ. Φωτεινός μου είπε: Το ηθικό δίδαγμα της ιστορίας είναι εμφανές: Είναι προτιμότερο, ό,τι κι αν κάνεις να έχεις ένα κακό σχέδιο, παρά κανένα. O λόγος όμως που την είπε κατά τον Ηecter σχετιζόταν με την έρευνα. Όπως σου είπα και προηγουμένως ο Györgyi απεχθανόταν τη σύνταξη αιτήσεων χρηματοδότησης με το ολοκληρωμένο σχέδιο της έρευνας. Αντιθέτως, όπως υπεστήριζε ο Hecter, ο Györgyi δίδασκε στους μαθητές του, πως μεγάλη σημασία για την έρευνα έχει να ακολουθείς ένα σχέδιο που ακόμη και αν δεν ήταν έγκυρο, μπορούσε να τονώσει τη φαντασία και τη δημιουργικότητα.

    Τι έχεις να πεις τώρα λοιπόν να πεις, μου είπε θριαμβευτικά ο κ. Φωτεινός. Είναι πράγματι ανώφελες οι φανταστικές ιστορίες; 

  • Ένα μοιραίο πρόσωπο στην ιστορία της Γενετικής

    Συμβαίνει συχνά ένα ιστορικό πρόσωπο να παραμένει στη μνήμη μας για τα επιτεύγματά του, αλλά και τα για τα λάθη, τις παραλείψεις του, ακόμη και τα εγκλήματά του.
    Όχι, όχι δεν εγκλημάτησε το ιστορικό πρόσωπο στο οποίο θα αναφερθούμε σήμερα. Εκτός αν του καταλογιστεί ως “έγκλημα” το γεγονός ότι απορρίπτοντας μια σημαντική εργασία για τη Βιολογία, συνέβαλε, έστω και ακούσια, στην καθυστέρηση της έλευσης των κατοπινών επιστημονικών εξελίξεων.

    Ο λόγος λοιπόν για τον Karl Wilhelm von Nägeli, τον επιφανή Ελβετό βοτανολόγο και καθηγητή των Πανεπιστημίων της Ζυρίχης, του Φράιμπουργκ και του Μονάχου, ο οποίος γεννήθηκε σαν σήμερα την 27η Μαρτίου του 1817.

    Ο Nägeli -που υπήρξε μαθητής του Matthias Jakob Schleiden-ενός από τους τρεις θεμελιωτές της κυτταρικής θεωρίας- πιστώνεται για την περιγραφή του τρόπου σχηματισμού της γύρης στα αγγειόσπερμα, για την ακριβή περιγραφή της κυτταροπλασματικής διαίρεσης στα φυτικά κύτταρα, για την εισαγωγή της έννοιας μερίστωμα-για τα κύτταρα τα οποία διαιρούνται καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του φυτού- και επίσης για την παρατήρηση των “μεταβατικών κυττοβλαστών” των δομών δηλαδή που αργότερα ταυτοποιήθηκαν ως χρωμοσώματα.


    O Nägeli, περιγράφεται ως ένας ικανός αλλά ισχυρογνώμων επιστήμων, που δύσκολα μετακινείτο από τις θέσεις του. Πίστευε ότι η κληρονομικότητα και η εξέλιξη καθοδηγούνται από ένα είδος εσωτερικής τελειοποιούσας δύναμης και είναι πιθανόν, αυτές οι πεποιθήσεις του να τον οδήγησαν να απορρίψει την εργασία του Mendel, όντας ένας από τους πρώτους επιφανείς επιστήμονες του καιρού του που την έλαβαν.

    Σε μια μάλιστα από τις επιστολές που του είχε στείλει ο Mendel, επεσήμανε στον αποστολέα της, ότι “έπρεπε να παραιτηθεί από την ιδέα ότι τα φυτά μπορούν να ακολουθούν στατιστικούς νόμους”, ενώ του συνιστούσε να αλλάξει πειραματικό υλικό και να υιοθετήσει το Hieracium, ένα φυτό με το οποίο ο ίδιος είχε ασχοληθεί πειραματικά.
    Ο Mendel τον άκουσε, αλλά το αποτέλεσμα ήταν καταστροφικό: Καθώς το φυτό αυτό φαίνεται ότι ετερογονιμοποιείται-πράγμα που θα επέτρεπε στον Mendel να εφαρμόσει τη μέθοδο που είχε ακολουθήσει στο μπιζέλι- στην πραγματικότητα αναπαράγεται αφυλετικά, με αποτέλεσμα οι αναλογίες που έλαβε ο μοναχός, να μην έχουν καμία σχέση με τις … μεντελικές.

    Η εμπλοκή του Nägeli με τους νόμους της κληρονομικότητας έληξε κάπως ειρωνικά.

    Η εργασία που ο ίδιος απέρριψε-καθυστερώντας ίσως μια αναγνώρισή της, που θα ωθούσε τη Γενετική πολλά βήματα μπροστά- 30 περίπου χρόνια μετά τη δημοσίευσή της, επαναβεβαιώθηκε (και) από έναν μαθητή και συγγενή του. Ήταν ο μαθητής του και συγγενής του (είχε παντρευτεί τη μικρανηψιά του Nägeli) Carl Correns.

    O Nägeli απεβίωσε την 10η Μαΐου του 1891.

    O αναγνώστης που επιθυμεί να διαβάσει περισσότερα για το έργο του Mendel, μπορεί να ανατρέξει στην καλή έκδοση “Aναζητώντας την Ζωή“, που συνέγραψε ο καθηγητής κ. Ζ. Σκούρας.

  • Αλμπερ Καμύ- Ζακ Μονό: Δύο τολμηροί και ιδιοφυείς διανοητές του 20ου αιώνα

     Στην πιο σκοτεινή πτυχή της σύγχρονης ιστορίας, και στην κατεκτημένη από τους Ναζί Γαλλία, δύο νεαροί Γάλλοι αρχίζουν να χαράζουν μια φωτεινή τροχιά που  μερικά χρόνια αργότερα θα οδηγούσε τον καθένα τους στην αίθουσα απονομής των βραβείων Nobel και στην ανάδειξή τους, ανάμεσα στους σημαντικότερους διανοητές του 20ου αιώνα.

    Τον έναν, που τον έλεγαν Αλμπέρ Καμύ, τον βρίσκουμε να δουλεύει το 1943 στην αντιστασιακή εφημερίδα Combat  υπογράφοντας τα άρθρα του με το ψευδώνυμο Bauchard. Τον άλλον, που τον έλεγαν  Zακ Μονό, τον βρίσκουμε να εργάζεται στο εργαστήριο Zωολογίας στη Σορβόννη, παράλληλα όμως να δραστηριοποιείται στις τάξεις της Γαλλικής Αντίστασης με το ψευδώνυμο Malivert, ως διοικητής του τμήματος που ήταν επιφορτισμένο με την διενέργεια σαμποτάζ και κατασκοπείας προς όφελος των συμμαχικών δυνάμεων.

    Οι τροχιές των δύο ανδρών δεν θα συναντηθούν παρά το 1948, δηλαδή 3 χρόνια μετά τη λήξη του πολέμου. Αυτή όμως τη φορά στο στόχαστρό τους δεν είναι η ναζιστική θηριωδία, αλλά η καταγγελία του ιδεολογικού απολυταρχισμού που έχει εγκαθιδρυθεί στη Σοβιετική Ένωση, εξαιτίας της οποίας ο Μονό και πολύ νωρίτερα ο Καμύ έχουν αποχωρίσει από το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα, του οποίου υπήρξαν μέλη.

    Αφορμή για τη συνάντηση αυτή ήταν ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε στο προσκείμενο στο Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα περιοδικό Les Lettres Françaises με τίτλο: “Ένα μεγαλειώδες επιστημονικό γεγονός“, στο οποίο ο ενθουσιώδης συντάκτης εξυμνούσε τους νέους  νόμους της κληρονομικότητας που έφερε στο φως ο … κορυφαίος σοβιετικός επιστήμων Τροφιμ Λυσένκο, χάρη στους οποίους θα γινόταν δυνατή  η μετατροπή του καλοκαιρινού σιταριού σε χειμωνιάτικο, προκειμένου να διπλασιαστεί η σοβιετική παραγωγή σιτηρών. 

    To πολύκροτο άρθρο του Μονό
    στην εφημερίδα Combat

    Ο Καμύ έχοντας υπόψη τις επιφυλάξεις των δυτικών επιστημόνων για την ορθότητα της θεωρίας του Λυσένκο-που αμφισβητούσε την ύπαρξη των γονιδίων ως φορέων της κληρονομικότητας- αλλά και τις ανησυχίες τους για τις διώξεις του σταλινικού καθεστώτος κατά των Σοβιετικών γενετιστών που αντετίθεντο στην ορθότητά της, επιθυμούσε να βρει κάποιον βιολόγο ο οποίος θα συνέτασσε μια σχετική απάντηση στην εφημερίδα Combat, της οποίας είχε τη διεύθυνση.

    Τον βιολόγο αυτόν βρήκε στο πρόσωπο του Μονό, ο οποίος τότε εργαζόταν στο Ινστιτούτο Παστέρ. Το άρθρο του Μονό δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο του 1948 με τίτλο: “Η νίκη του Λυσένκο δεν έχει κανένα απολύτως επιστημονικό χαρακτήρα“. Στο άρθρο του ο Μονό, απηύθυνε ένα δριμύ κατηγορώ στον πολιτικό καιροσκοπισμό του Λυσένκο, υπερασπίστηκε τους διωκόμενους γενετιστές, και κατέδειξε ότι μόνο παραπλανημένη δεν ήταν η σοβιετική ηγεσία όταν καθιστούσε κυρίαρχη μια ολοφάνερα αντιεπιστημονική θεωρία, αλλά αντιθέτως ότι την προώθησε διότι ήταν απολύτως συμβατή με το επίσημο δόγμα του σταλινικού καθεστώτος.  

    Το άρθρο αυτό στοίχισε στο Μονό την απώλεια φίλων που παρέμεναν στο Γ.Κ.Κ. το οποίο υπερασπιζόταν με πάθος τον Λυσενκοϊσμό, ως υπόδειγμα προλεταριακής επιστήμης. Πια όμως είχε βρει στο πρόσωπο του Kαμύ, έναν νέο φίλο με τον οποίο μοιράζονταν την αντίθεσή τους σε οποιαδήποτε μορφή ολοκληρωτισμού και την πίστη στην αναπαλλοτρίωτη αξιοπρέπεια του ανθρώπου. Η φιλία που ανέπτυξαν και η οποία συνεχίστηκε ως τον πρόωρο θάνατο του Καμύ στην ηλικία των 46 ετών (1960), σε ένα αυτοκινητιστικό δυστύχημα, επηρέασε αμοιβαία το έργο τους.

    Ο Καμύ το 1951 στο βιβλίο του “Επαναστατημένος Άνθρωπος” -που στάθηκε αιτία να διαρρήξει τη φιλία του με τον Ζαν Πωλ Σαρτρ, λόγω της οξύτατης κριτικής που άσκησε στον Μαρξισμό- επηρεασμένος από το άρθρο του Μονό για τον Λυσενκοϊσμό, είδε καθαρότερα γιατί ο σοβιετικός ολοκληρωτισμός επιτέθηκε ανελέητα κατά της ελευθερίας της επιστημονικής έρευνας γράφοντας:

    Η μόνη επιστημονική πλευρά του μαρξισμού βρίσκεται στην προκαταβολική άρνηση των μύθων και την προβολή των πιο σημαντικών συμφερόντων. … 

    Δεν πρέπει λοιπόν να απορούμε που για να κάνει (ο Μαρξ) τον μαρξισμό επιστημονικό και να διατηρήσει αυτόν τον μύθο, έπρεπε να κάνει την επιστήμη μαρξιστική, διά της βίας. 

    Η πρόοδος της επιστήμης από τον Μαρξ και πέρα, έγκειται στο ότι αντικατέστησε τον ντετερμινισμό και τον αρκετά αδέξιο μηχανισμό που είχε στα χρόνια του Μαρξ, με την πιθανοκρατία. Ο Μαρξ έγραφε στον Ένγκελς ότι η θεωρία του Δαρβίνου αποτελούσε τη βάση της θεωρίας τους. 

    Για να μείνει λοιπόν αλάνθαστος ο Μαρξισμός, έπρεπε να απορρίπτονται όλα τα βιολογικά επιτεύγματα μετά τον Δαρβίνο. Και επειδή τυχαίνει αυτά τα επιτεύγματα, μετά τις αιφνίδιες μεταβολές που διεπίστωσε ο de Vries, να εισάγουν, ενάντια στον ντετερμινισμό, την έννοια του τυχαίου στη βιολογία, ανατέθηκε στον Λυσένκο να πειθαρχήσει τα χρωμοσώματα και να αποδείξει πάλι, τον πιο στοιχειώδη ντετερμινισμό. 

    Αυτό είναι γελοίο. Διότι αν ισχύσει αυτό τότε ο 20ος αιώνας θα πρέπει να αρνηθεί την αναιτιοκρατία στην επιστήμη, την ειδική θεωρία της σχετικότητας, τη θεωρία των κβάντα και τέλος τη γενική τάση της σύγχρονης επιστήμης. Ο Μαρξισμός είναι σήμερα επιστημονικός, αν αντιστρατεύεται τον Χάιζεμπεργκ, τον Μπωρ, τον Αϊνστάιν και τους μεγαλύτερους σοφούς της εποχής. 

    Άλλωστε η αρχή, σύμφωνα με την οποία πρέπει να υποτάσσεται η επιστημονική λογική στις απαιτήσεις της προφητείας, δεν έχει τίποτε το μυστηριώδες. Έχει κιόλας ονομαστεί αρχή της αυθεντίας· είναι η ίδια που κατευθύνει τις Εκκλησίες, όταν θέλουν να υποδηλώσουν την πραγματική λογική στη νεκρή πίστη και την ελευθερία του πνεύματος, στη διατήρηση της κοσμικής εξουσίας. 

    Ο συγγραφέας που στην εισαγωγή του βιβλίου του έγραφε: Η ιδεολογία σήμερα ασχολείται με την άρνηση των άλλων ανθρώπων, που οι ίδιοι έχουν το δικαίωμα να παραπλανηθούν. Τότε είναι που αρχίζουμε να σκοτώνουμε… στην ιδιόχειρη αφιέρωση του δοκιμίου που απέστειλε στον φίλο του, σημείωνε: Στον Ζακ Μονό, ως απάντηση σε μερικά από τα ερωτήματά μας, με τη λέξη “μας”, υπογραμμισμένη…

    Όπως ο συγγραφέας και φιλόσοφος, επηρεασμένος από το βιολόγο φίλο του, ενέταξε στην οπτική του την επιστήμη, έτσι και ο βιολόγος, στο κλασσικό πλέον βιβλίο, που εξέδωσε το 1970,  την Τύχη και Αναγκαιότητα, επηρεασμένος από τον φιλόσοφο φίλο του γεφύρωσε το χάσμα ανάμεσα στην Επιστήμη και τη Φιλοσοφία, προσθέτοντας δίπλα στο αμιγώς επιστημονικό  ερώτημα: Τι είναι η ζωή; το αμιγώς φιλοσοφικό:  Πώς πρέπει να την ζούμε, ώστε να έχει νόημα.

    Στο βιβλίο του ο Μονό, εξηγεί γιατί η δημιουργία (και) του ανθρώπινου είδους είναι αποτέλεσμα της τύχης και όχι ενός προδιαγεγραμμένου σχεδίου, υποστηρίζει ότι οι θρησκευτικές ή ιδεολογικές πεποιθήσεις που αντιστρατεύονται την ιδέα αυτή εκτός από αβάσιμες, ευθύνονται για τις βίαιες αντιπαραθέσεις που ιστορικά έχουν ταλανίσει τις ανθρώπινες κοινωνίες και προτείνει ότι το δυναμικό του ανθρώπου θα απελευθερωθεί όταν ο ίδιος αποφασίσει πώς να ζει, και πώς να δρα, σε κοινωνίες στις οποίες θα δεσπόζει η επιβεβαιωμένη γνώση, η δημιουργικότητα και η ελευθερία.

    Στις μέρες τους ο Καμύ και ο Μονό αντιτάχθηκαν στις δύο δεσπόζουσες ολοκληρωτικές και αντιεπιστημονικές ιδεολογίες, θέτοντας σε κίνδυνο τη ζωή τους κατά τη διάρκεια του πολέμου και τη δημοφιλία τους, στον καιρό της ειρήνης. Σήμερα, που οι θρησκευτικοί και πολιτικοί εξτρεμισμοί ξαναπαίρνουν “κεφάλι”, απειλώντας με νέους ολοκληρωτισμούς τον σύγχρονο κόσμο, το αίτημά τους για την υπεράσπιση των αξιών της κατανόησης, του διαλόγου, της μετριοπάθειας της ίδιας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, είναι περισσότερο παρά ποτέ επιτακτικό. 

    Για την σύνταξη του άρθρου εκτός από τα δύο βιβλία του Ζακ Μονό, την “Άνοδο και την Πτώση του Λυσένκο”, την “Τύχη και Αναγκαιότητα” και το βιβλίο του Αλμπερ Καμύ “Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος” αξιοποιήθηκαν οι ακόλουθες πηγές:

    • http://eprints.nottingham.ac.uk/34418/1/pdf.pdf
    • http://lareviewofbooks.org/article/chance-necessity-revisited/#
    • http://www.spiked-online.com/newsite/article/camus_and_monod_courage_and_genius/14328#.WM9bLXfxOV5

    Ο αναγνώστης που επιθυμεί να διαβάσει και άλλα άρθρα σχετικά με την υπόθεση Λυσένκο, του biology4u, μπορεί να  ανατρέξει στα άρθρα:

    Nikolay Ivanovich Vavilov, Στιγμιότυπα από ένα ιστορικό συνέδριο Γενετικής, Πολυδιάστατος, ρηξικέλευθος, μια από τις «ανοικονόμητες» επιστημονικές αυθεντίες της εποχής του, Ένας διάσημος συγγραφέας συνηγόρησε υπέρ μιας μνημειώδους επιστημονικής απάτης;

  • Μια επιβεβλημένη οπισθοδρομική καινοτομία

    ΗΒιολογία μπορεί να χωριστεί στη μελέτη των άμεσων αιτιοτήτων, δηλαδή τη μελέτη των επιστημών της Φυσιολογίας (με την ευρεία έννοια) και στη μελέτη των απώτατων αιτιοτήτων (εξελικτικών), που είναι το αντικείμενο της Φυσικής Ιστορίας

    είχε πει ο μεγάλος εξελικτικός Ernst Mayr, και είχαμε δημοσιεύσει και εμείς, στα αποφθέγματα που κατά καιρούς αναρτούμε.

    Αυτή λοιπόν η μελέτη των απώτατων αιτιοτήτων, η Φυσική Ιστορία, τις τελευταίες δεκαετίες έχει υποχωρήσει, αν δεν έχει εγκαταλειφθεί στο Ελληνικό σχολείο, στο οποίο οι μαθητές όλο και λιγότερο διδάσκονται αντικείμενά της.

    Ίσως γι’ αυτό να ευθύνεται η περιγραφική και παρατηρησιακή φύση της, που αν και γοήτευσε τους σπουδαίους φυσιοδίφες του παρελθόντος, φαίνεται παρωχημένη και λιγότερο αυστηρή από την πειραματική προσέγγιση, ειδικά των μοριακών κλάδων της Βιολογίας.

    Ίσως πάλι, η λαμπερή και εκρηκτική άνοδος των κλάδων αυτών στα τέλη του 20ου αιώνα και εντεύθεν, να επηρέασε μοιραία τα Προγράμματα Σπουδών, ώστε να καταλάβει το μεγαλύτερο μέρος τους, απωθώντας και περιορίζοντας παραδοσιακούς τομείς των βιολογικών επιστημών, όπως π.χ. η Συστηματική, η Μορφολογία κ.ά.

    Ό,τι και να συμβαίνει πάντως γεγονός είναι πως οι μαθητές μας, αν και (καλώς) γνωρίζουν το κεντρικό δόγμα της βιολογίας ήδη από το Γυμνάσιο, αγνοούν το θυμάρι, τη μέλισσα και πολλά από τα ζώα και τα φυτά της πατρίδας τους.

    Ίσως λοιπόν να είναι καιρός για μια … οπισθοδρομική καινοτομία: Την ένταξη των Φυσικής Ιστορίας, ως θεματικής αλλά και ως προσέγγισης σε όλες τις τάξεις της υποχρεωτικής εκπαίδευσης.

    Κάτι τέτοιο – που επιχειρήθηκε στα Προγράμματα Σπουδών για το Νέο Λύκειο 2013-2014 – μόνο οφέλη θα προσφέρει. Δεν είναι μόνο ότι οι μαθητές μας, θα μάθουν διδασκόμενοι Φυσική Ιστορία, την χλωρίδα και την πανίδα της πατρίδας τους. Είναι και ότι η ενασχόλησή τους με τα αντικείμενα αυτά, ειδικά στις μικρότερες τάξεις, θα οξύνει δεξιότητες οι οποίες έχουν λείψει από τα Προγράμματα Σπουδών, όπως η παρατήρηση, η σύγκριση, η περιγραφή, η ταξινόμηση αλλά και η συνθετική ματιά που συνεξετάζει τα ζώα, τα φυτά και τον τόπο.

    Στις μεγαλύτερες τάξεις, η Φυσική Ιστορία, αν όχι ως θεματική, αλλά ως προσέγγιση θα δώσει τη δυνατότητα να συναιρεθεί η παρατηρησιακή με την αναγωγική μέθοδο (που συνυπάρχουν στις βιολογικές επιστήμες) αλλά και η Εξέλιξη με τη Φυσιολογία, τη Γενετική και την Οικολογία.

  • Οἵτινές ποτ’ ἔστε χαίρετε! Εἰρηνικῶς πρὸς φίλους ἐληλύθαμεν φίλοι

    Mε αυτόν τον χαιρετισμό, που στα Νέα Ελληνικά σημαίνει: Χαίρετε, όποιοι κι αν είστε! Ήρθαμε ειρηνικά ως φίλοι σε φίλους, και είναι ηχογραφημένος σε έναν επίχρυσο χάλκινο δίσκο – προάγγελο του CD – ενσωματωμένο στο πλαίσιο των διαστημοπλοίων Voyager I και Voyager II, η ανθρωπότητα θα χαιρετήσει την εξωγήινη μορφή ζωής, που ίσως τα δύο διαστημόπλοια συναντήσουν κατά τη διάρκεια του μεγάλου ταξειδιού τους στο διαστρικό διάστημα που ξεκίνησε πριν 40 χρόνια.

    Ο προφορικός αυτός χαιρετισμός είναι μέρος ενός μηνύματος που περιέχει αντιπροσωπευτικούς ήχους και εικόνες με τις οποίες μια νοήμων εξωγήινη μορφή ζωής, θα πληροφορηθεί για την ποικιλομορφία της ζωής και των πολιτισμών του πλανήτη της Γης.

    Το βίντεο, παρουσιάζει τους χαιρετισμούς, τις εικόνες και τους ήχους του πλανήτη που περιέχονται στον δίσκο των δυο διαστημοπλοίων 

    Το μήνυμα, που περιέχει 115 εικόνες, φυσικούς ήχους, όπως το θρόισμα του ανέμου, ο ήχος της βροχής,  το τιτίβισμα των πουλιών, το κάλεσμα των φαλαινών και μουσικές του πλανήτη μας – από τον Μαγικό Αυλό του Mozart,  ως το Johnny B. Goode, του Chuck Berry – συντάχθηκε από μια επιτροπή στην οποία προήδρευε ο αστροφυσικός και αστροβιολόγος Carl Sagan.

    Μεταξύ των εικόνων η επιτροπή συμπεριέλαβε μερικές από τις πιο εμβληματικές εικόνες της βιολογίας. Τη δίκλωνη έλικα του DNA, κύτταρα και κυτταρική διαίρεση, τη γονιμοποίηση, το αναπαραγωγικό σύστημα του ανθρώπου, φωτογραφίες εμβρύων από την περίφημη εργασία του  Lennart Nilsson καθώς και εικόνες από διάφορα συστήματα. (ο αναγνώστης μπορεί να απολαύσει τη σημαντική εργασία από το bio-illustrations, πατώντας εδώ)


    Αυτές λοιπόν οι μποτίλιες με το ειρηνικό και ελπιδοφόρο μήνυμα τους, ταξειδεύουν εδώ και 40 χρόνια, στο διάστημα. Η πρώτη από αυτές, ο δίσκος που φέρεται από το Voyager I έχει εισέλθει, 36 χρόνια μετά την εκτόξευσή της στον διαστρικό διάστημα, αποτελώντας το ανθρώπινο χνάρι που απομακρύνθηκε περισσότερο από κάθε άλλο από τη μητέρα Γη. 

    Για την σύνταξη του άρθρου αξιοποιήθηκαν οι πηγές:

    http://voyager.jpl.nasa.gov/index.html
    http://news.nationalgeographic.com/space/voyager/
    http://www.space.com/11927-nasa-voyager-mission-facts-solar-system.html


  • Ένας κομψός νηματώδης

    Σε προηγούμενες δημοσιεύσεις μας, είχαμε παρουσιάσει δύο από τους αφανείς ήρωες της εργαστηριακής έρευνας, την Drosophila melanogaster και την Ε. coli. Δικαιωματικά λοιπόν σειρά πρέπει να πάρει ένας σχετικά νεοφερμένος μέτοικος των εργαστηρίων βιολογίας ο οποίος όμως στα 40 χρόνια της ιστορίας του ως πειραματικό υλικό έχει καταφέρει να αναδειχθεί ως:

    • Ο πρώτος πολυκύτταρος οργανισμός του οποίου αλληλουχοποιήθηκε πλήρως το γονιδίωμα (Οκτώβριος 2002).
    • Ο μοναδικός πολυκύτταρος οργανισμός του οποίου συντάχθηκε το διάγραμμα που παρουσιάζει το πλήρες δίκτυο των νευρώνων του και των συνάψεών τους (connectome).(2012)
    • Ως ένα από τα δημοφιλέστερα πειραματικά υλικά, μαζί με την Drosophila και την Ε. coli.

    Ο λόγος λοιπόν στον Caenorhabditis elegans, τον διαφανή νηματώδη σκώληκα, ο οποίος δέχτηκε να απαντήσει στις ερωτήσεις που του υποβάλαμε σε ένα εργαστήριο Γενετικής της Ανάπτυξης που τον συναντήσαμε. 

    – Πού οφείλετε το όνομά σας;

    Για το δεύτερο συνθετικό του, δεν θα έπρεπε να ρωτάτε. Έχοντας μήκος ελάχιστα μεγαλύτερο από ένα χιλιοστό, όντας λεπτός και διαφανής, αποτελώ μια αιθέρια ύπαρξη, για την οποία ο χαρακτηρισμός elegans, δηλαδή κομψός, είναι απολύτως δικαιολογημένος. Δεν βρίσκετε;

    Αναφορικά με το πρώτο συνθετικό του, το όνομα δηλαδή του γένους στο οποίο ανήκω, τα πράγματα είναι λίγο περισσότερο πολύπλοκα. Ο πρώτος ερευνητής που με ανεκάλυψε με ονόμασε ραβδίτη, εμπνεόμενος από την επιμήκη εμφάνιση μου. Αργότερα προστέθηκε το επίθετο Caeno για να επισημανθεί η υπαγωγή μου σε ένα νέο γένος.
    – Πού κατοικείτε;

    Θα με συναντήσετε στο χώμα των εύκρατων περιοχών του πλανήτη και ειδικά στους κήπους όπου η συσσωρευμένη βλάστηση που σήπεται μου παρέχει τα ιχνοστοιχεία και τα βακτήρια με τα οποία τρέφομαι. Οφείλω όμως να επισημάνω ότι η φυσική ύπαρξή μου, είναι μάλλον, άνευ οικονομικού ενδιαφέροντος για τις υποθέσεις σας, αλλά και καθόλου ανησυχητική για την υγεία σας. Δεν σας χρησιμοποιώ ως ξενιστή, δεν είμαι παθογόνος, ούτε παράγω ουσίες που μπορούν να σας βλάψουν.
    Από τo 1963 έχω μετοικήσει στα εργαστήρια βιολογίας, ειδικά μάλιστα σε όσα εξειδικεύονται στη μελέτη της γενετικής της ανάπτυξης, του νευρικού συστήματος και των διαδικασιών που οδηγούν στον κυτταρικό θάνατο και την γήρανση, όπου παρέχω τις υπηρεσίες μου ως πειραματικό υλικό.
    – Πώς και βρεθήκατε εκεί;

    Θα έλεγα, όχι τυχαία. Είμαι αντικείμενο επιλογής του Sydney Brenner, ενός ερευνητή, ο οποίος αφού είχε απασχοληθεί επιτυχώς με τη μελέτη της γενετικής των φάγων, αναζητούσε ένα κατάλληλο πειραματικό υλικό για τη διεύρυνση της έρευνάς του προς πολυπλοκότερες βιολογικές διεργασίες, που το βρήκε σε μένα. Σε αυτόν λοιπόν οφείλω την αξιοποίησή μου ως πειραματικό υλικό και την κατοπινή επιτυχία μου. Πρέπει όμως όμως να επισημάνω πως δεν υπήρξα αγνώμων. Συνεργαζόμενος μαζί μου ο Brenner οδηγήθηκε σε μια σειρά συμπερασμάτων για τα οποία τιμήθηκε το 2002 με το βραβείο Nobel “για τις ανακαλύψεις που αφορούν στη γενετική ρύθμιση της ανάπτυξης των οργάνων και του προγραμματισμένου κυτταρικού θανάτου”.

    – Από το 1963, που σας επέλεξε ο Sydney Brenner ως πειραματόζωο ως σήμερα, έχετε σημειώσει μια τεράστια επιτυχία. Είστε πλέον το αντικείμενο μελέτης χιλιάδων επιστημόνων που ασχολούνται μαζί σας αποκλειστικά και φυσικά προκαλέσατε τη δημιουργία ενός διεθνούς κονσόρτσιουμ που κατέληξε στην αλληλουχοποίηση του γονιδιώματός σας. Πώς εξηγείτε την επιτυχία αυτή;

    Θα μπορούσα να αναφερθώ στον κύκλο ζωής μου και στα άλλα χαρακτηριστικά μου, τα οποία με καθιστούν ιδανικό πειραματόζωο. Προτιμώ όμως να μη σας κουράσω με λεπτομέρειες και να σας απαντήσω θέτοντας σας ένα ερώτημα:
    Ποια είναι λοιπόν τα πιο σημαντικά αινίγματα που η επιστήμη σας επιδιώκει να λύσει, αναφορικά με το δικό σας είδος; 
    Δεν θα δυσκολευτείτε να μου απαντήσετε πως είναι η εμβρυογένεση, η μορφογένεση, γενικά η ανάπτυξη και φυσικά ο τρόπος που οργανώνεται και λειτουργεί το νευρικό σύστημα, ο λόγος για τον οποίο γερνάτε ή νοσείτε από καρκίνο. 
    Ε λοιπόν σε αυτά τα αινίγματα, αλλά και σε πολλά-πολλά άλλα, όπως για παράδειγμα το τι συμβαίνει ώστε να ένας άνθρωπος να νοσήσει από τη νόσο του Alzheimer, ή πώς συσχετίζεται η λειτουργία του νευρικού σας συστήματος με το ανοσοποιητικό, προσφέρω απαντήσεις. Απαντήσεις μάλιστα που φωτίζουν το πώς τα γονίδιά σας καθορίζουν την έκβαση πολλών από τις λειτουργίες ή δυσλειτουργίες που σας ανέφερα.
    Αν αναρωτιέστε πώς εγώ, ένας ταπεινός νηματώδης μπορεί να είναι χρήσιμος στη διερεύνηση τόσων σημαντικών ερωτημάτων θα σας πω, ότι και εγώ όπως εσείς ξεκινώ τη ζωή μου από ένα απλό κύτταρο που πολλαπλασιάζεται και υφίσταται όλες τις αναπτυξιακές διαδικασίες ώστε να καταλήξει σε έναν ώριμο οργανισμό. Ότι και εγώ όπως εσείς διαθέτω ένα (έστω και υποτυπώδες) νευρικό σύστημα που με κάνει ικανό να εκδηλώνω μια παρατηρήσιμη συμπεριφορά και βεβαίως ότι – μην εκπλαγείτε, σοβαρολογώ – το 40% των γονιδίων μου, είναι άμεσα συσχετίσιμα με τα δικά σας.
    Για να μην πολυλογώ θα σας πω ένα πράγμα: Είμαι ο ιδανικός συμβιβασμός ανάμεσα στην απλότητα (αποτελούμαι από μόλις 959 κύτταρα, από τα οποία περίπου 300 είναι νευρώνες και τα 81 είναι μυϊκά) και στην πολυπλοκότητα, καθώς εκδηλώνω όλες τις λειτουργίες ενός πολυκύτταρου οργανισμού, όπως εσείς. Συνεχίζετε λοιπόν να απορείτε για τους λόγους της επιτυχίας μου, ως πειραματικό υλικό;
    Κλείνοντας την συνέντευξη θελήσαμε να υποβάλουμε στον κομψό νηματώδη, ένα τελευταίο ερώτημα.
    – Στο διάστημα των 40 περίπου χρόνων της σταδιοδρομίας του ως πειραματικό υλικό συνέβηκε κάτι που έμεινε χαραγμένο στη μνήμη σας;

    Χμ τον Φεβρουάριο του 2003 έζησα ένα πολύ δυσάρεστο συμβάν. Ως μέλος του πληρώματος του διαστημικού λεωφορείου Columbia, έζησα μια από τις μεγαλύτερες καταστροφές στην ιστορία της αεροναυτικής. Το γεγονός ότι κατάφερα να επιβιώσω, πολύ λίγο μετριάζει τη λύπη μου από το θάνατο των 7 ανθρώπων με τους οποίους ξεκίνησα το μακρύ ταξίδι για το διάστημα. Βρέθηκα σε ένα δοχείο που περισυλλέχθηκε μαζί με άλλα συντρίμμια του μοιραίου σκάφους και προξένησε μεγάλη εντύπωση στους επιστήμονες ότι βγήκα ζωντανός από τη δοκιμασία αυτή.

    Εντούτοις, αποτίοντας φόρο τιμής στους ανθρώπους που χάθηκαν, αλλά και πιστός στην προσφορά μου στο είδος σας, δεν έχω αποθαρρυνθεί. Συνεχίζω τα διαστημικά ταξίδια. Μάλιστα τον Οκτώβριο του 2009 πέρασα δύο εβδομάδες στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, μετέχοντας σε ένα επιστημονικό πρόγραμμα διερεύνησης των συνεπειών της της μηδενικής βαρύτητας στην ανάπτυξη και λειτουργία των μυών, με σκοπό τη μελέτη της μυϊκής ατροφίας.
    Αφού ευχαριστήσαμε τον C. elegans για την συνέντευξη που μας παραχώρησε, σκεφθήκαμε να επισκεφθούμε ένα γειτονικό εργαστήριο νευροεπιστημών στο οποίο δραστηριοποιείται ένας άλλος πρωταγωνιστής της έρευνας. Ήταν ο οικιακός ποντικός. Δραστήριος, πολυπράγμων, αλλά και καταδεκτικός, βρήκε αμέσως μια ημερομηνία για να μας παραχωρήσει μια ενδιαφέρουσα, πιστεύουμε συνέντευξη…

  • Escherichia coli, μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα. Αλλά με τι μεγάλη προσφορά στην εργαστηριακή έρευνα.

    Συνεχίζουμε το αφιέρωμά μας στα δημοφιλή πειραματικά υλικό, περνώντας στην Escherichia coli, έναν πραγματικό Ιανό του κόσμου των μικροβίων, καθώς η γενναιοδωρία του, προς εμάς και τις υποθέσεις μας (έρευνα, παραγωγή προϊόντων), συνυπάρχει με την απειλητική ως και θανατηφόρο δράση του. Την συναντήσαμε λοιπόν σε μια από τις σχετικά πρόσφατες κατοικίες της, ένα εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας, και τις θέσαμε τις γνωστή ακολουθία ερωτήσεων, στις οποίες απήντησε με προθυμία.

    – Ποιο είναι το όνομά σας;

    Ο άνθρωπος που με ανεκάλυψε πρώτος, ο Γερμανός παιδίατρος Theodor Escherichτο 1885 στα κόπρανα παιδιών, με ονόμασε Bacterium coli commune, για να δηλώσει το πόσο διαδεδομένη είμαι στο κόλον του εντέρου των ανθρώπων. Στη συνέχεια μού αποδόθηκε το όνομα Bacterium coli, σήμερα όμως είμαι διεθνώς γνωστή ως Escherichia coli, προς τιμήν του ανθρώπου που με ανεκάλυψε.

    Πού κατοικείτε;
    Σας είπα ήδη. Κατοικώ στο κόλον του εντέρου, και γι’ αυτό άλλωστε χαρακτηρίζομαι κολοβακτηρίδιο. Από εκεί όμως, γύρω στα τέλη του 19ου αιώνα, μετεκόμισα και στις εργαστηριακές καλλιέργειες, όπου άρχισα να χρησιμοποιούμαι όλο και περισσότερο ως πειραματικό υλικό, αφού όμως βρέθηκαν τρόποι να προληφθούν οι λοιμώξεις που μπορώ να προκαλέσω.

    Πώς βρεθήκατε στο κόλον του εντέρου και τι ακριβώς κάνετε εκεί;
    Εγκαθίσταμαι στο κόλον του εντέρου σας (όπως και των υπολοίπων θηλαστικών) κατά τη γέννησή σας και συνεχίζω να βρίσκομαι εκεί για όλη τη διάρκεια της ζωής σας. Φυσικά δεν είμαι μόνη μου, διότι αποτελώ μέρος της αχανούς επικράτειας του μικροβιώματός σας που αριθμεί πολύ περισσότερα κύτταρα απ’ ότι τα δικά σας. 

    Όσο παραμένω στη θέση αυτή, η συμβίωσή μου μαζί σας είναι αμοιβαία επωφελής. Απολαμβάνω ένα σταθερό περιβάλλον που μου εξασφαλίζει ύλη και ενέργεια για να επιβιώνω και να πολλαπλασιάζομαι και σε αντιγύρισμα επιτηδεύομαι στην προσφορά πολύτιμων υπηρεσιών για την υγεία σας. Συμβάλλω στη διάσπαση των τροφών, ανταγωνίζομαι παθογόνα μικρόβια που μπορεί να σας βλάψουν, εξαλείφω επικίνδυνες τοξίνες, εκπαιδεύω το ανοσοβιολογικό σας σύστημα να αναγνωρίζει αντιγόνα και να τα εξουδετερώνει, ενώ παράγω χρησιμότατες ουσίες, χωρίς τις οποίες δεν θα μπορούσατε να ζήσετε. Ενδεικτικά αναφέρω τη βιταμίνη Κ και μερικές βιταμίνες του συμπλέγματος Β.

    Θέλω όμως να είμαι ειλικρινής μαζί σας. Μπορώ να γίνω επικίνδυνη αν βρεθώ στο στομάχι σας, στους πνεύμονές σας ή άλλα όργανα και ακόμη περισσότερο επικίνδυνη αν ανήκω σε μερικά επικίνδυνα στελέχη όπως το Ο104 και το Ο157 που παράγουν μια τοξίνη, ικανή να προκαλέσει νεφρική ανεπάρκεια, αναιμία, ακόμη και θάνατο.

    Και στα εργαστήρια, τους τόπους νέας κατοικίας σας  με τι ασχολείστε;
    Στις νέες κατοικίες μου εγκαταστάθηκα στα τέλη του 19ου αιώνα, και άρχισα να προσφέρω-μαζί με άλλα βακτήρια είναι αλήθεια- τις υπηρεσίες μου στη μελέτη του τρόπου με τον οποίο σας προκαλούμε λοιμώξεις, δηλαδή στη Μικροβιολογία. Από τα μέσα όμως του 20ου αιώνα άρχισα να αποκτώ όλο και μεγαλύτερη δημοφιλία, καθώς πολλοί επιστήμονες είδαν σε μένα ένα απλό βιολογικό σύστημα που προσφερόταν-λόγω και της ευκολίας με την οποία καλλιεργούμαι- για τη μελέτη σημαντικών βιολογικών διεργασιών. 

    Ένας μάλιστα από αυτούς, ο νομπελίστας Jacques Monod, είχε πει σχετικά με κάποια λογική δόση υπερβολής – συγχωρητέα όμως, διότι μου οφείλει ένα βραβείο Nobel:  


    Ό,τι ισχύει για την Escherichia coli ισχύει και για έναν ελέφαντα

    Έτσι επεκτάθηκα διαδοχικά από τα εργαστήρια Μικροβιολογίας, στα εργαστήρια Βιοχημείας και από εκεί στα εργαστήρια Μοριακής Βιολογίας και Τεχνολογίας Ανασυνδυασμένου DNA. Θα έλεγα, χωρίς υπερβολή, πως αυτά που γνωρίζετε για μένα, είναι πολύ περισσότερα απ᾽ όσα γνωρίζετε για τον ίδιο τον οργανισμό σας και πως οι περισσότερες γνώσεις που έχετε για τη λειτουργία του γενετικού υλικού και τον χειρισμό του-και να μην το ξεχνούμε και πολλά Nobel…- οφείλονται σχεδόν αποκλειστικά σε μένα. 

    Θα μας θυμίσετε τους  επιστήμονες με τους οποίους συνεργαστήκατε και τι επιτύχατε μαζί τους;
    Ο κατάλογος των ερευνητών με τους οποίους συνεργάστηκε είναι μακρύς. Ωστόσο με ενδεχόμενο να παραλείψω κάποιους, θα σας έλεγα πως ξεχωρίζω τους ακόλουθους:

    • Τους Max Delbrück και Salvador Luria οι οποίοι με το πείραμα που διεξήγαγαν το 1943 χρησιμοποιώντας καλλιέργειές μου απέδειξαν  πως οι μεταλλάξεις δεν υπαγορεύονται από το περιβάλλον-ώστε οι οργανισμοί να προσαρμόζονται σε αυτό- αλλά πως είναι τυχαία γεγονότα και πως οι φορείς τους υπόκεινται στη δράση της Φυσικής Επιλογής. Το βραβείο Nobel με το οποίο τιμήθηκαν το 1969, οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο πείραμά τους, μαζί μου. 
    • Τον Joshua Lederberg και τον Edward Tatum οι οποίοι το 1946 απέδειξαν πως μπορώ να ανταλλάσσω γενετικό υλικό με τις όμοιές μου, χρησιμοποιώντας τον μηχανισμό της βακτηριακής σύζευξης. Και οι δύο τιμήθηκαν με βραβείο Nobel (o Lederberg ειδικά χάρη στην ενασχόλησή του με μένα) το 1958.
    • Τον Alfred Hershey και τη βοηθό του Martha Chase, οι οποίοι το 1952 χρησιμοποιώντας ιούς που μπορούν να με μολύνουν, απέδειξαν ότι, πέραν πάσης αμφιβολίας, το DNA είναι το γενετικό υλικό. Ο Hershey για την εργασία αυτή τιμήθηκε το 1969 με το βραβείο Nobel.
    • Τους Matthew Meselson και Franklin Stahl που με ένα ευφυέστατο πείραμα το 1957 επιβεβαίωσαν την υπόθεση των Watson και Crick, ότι το DNA αντιγράφεται με ημισυντηρητικό τρόπο.
    • Τον Arthur Kornberg ο οποίος απεμόνωσε το 1957 από εμένα την πρώτη γνωστοποιηθείσα πολυμεράση η οποία συμμετέχει στην αντιγραφή του DNA και τιμήθηκε με βραβείο Nobel το 1959 γι’ αυτό.  
    • Tην Audrey Stevens, η οποία πειραματιζόμενη με εμένα ανεκάλυψε (ταυτόχρονα με άλλους επιστήμονες) στα 1959 το ένζυμο που εμπλέκεται στη μεταγραφή του DNA (RNA  πολυμεράση) αλλά και τον παράγοντα σ ο οποίος την καθοδηγεί για το ποιο γονίδιο θα μεταγράψει.
    • Τον Paul Charles Zamecnik ο οποίος το 1960 ανέπτυξε ένα δικό μου εκχύλισμα ελεύθερο κυττάρων, με τη χρησιμοποίηση του οποίου οι Marshall Nirenberg και Johann Matthaei έσπασαν τον γενετικό κώδικα. Ο Νirenberg τιμήθηκε με βραβείο Nobel για την εργασία αυτή το 1968.
    • Τον Jacques Monod και τον François Jacob οι οποίοι στις αρχές της δεκαετίας του 1960 απεκάλυψαν πώς μπορώ να ρυθμίζω την έκφραση των γονιδίων μου, εργασία για την οποία τιμήθηκαν με το βραβείο Nobel το 1965.
    • Τους ερευνητές που πιστώθηκαν την ανακάλυψη των περιοριστικών ενδονουκλεασών (Werner Arber 1962), τον τρόπο με τον οποίο δρουν (Hamilton O. Smith 1970) και την χρησιμοποίησή τους, ως εργαλεία για τη χαρτογράφηση του γονιδιώματος των ιών (Daniel Nathans), όλοι  τους τιμηθέντες με το βραβείο Nobel το 1978.
    • Τους Stanley Norman Cohen και Herbert W. Boyer οι οποίοι εργαζόμενοι με πλασμίδιά μου και περιοριστικές ενδονουκλεάσες στις αρχές της δεκαετίας του 1970 συνέθεσαν το πρώτο μόριο ανασυνδυασμένου DNA.
    • Τους ερευνητές της εταιρείας Genentech (ο Herbert Boyer ήταν εκ των ιδρυτών της) οι οποίοι το 1978 κατόρθωσαν να παραγάγουν ανθρώπινη ινσουλίνη από γενετικά τροποποιημένα στελέχη μου με τη χρήση Τεχνολογίας Ανασυνδυασμένου DNA, η οποία διατέθηκε στην αγορά το 1982, ως η πρώτη  φαρμακευτική πρωτεΐνη, παράγωγο γενετικά τροποποιημένου οργανισμού.

    Σήμερα με τι ασχολείστε;
    Φυσικά εξακολουθώ να προσφέρω τις υπηρεσίες μου στη βασική έρευνα, δραστηριοποιούμαι  όμως και στην εφαρμοσμένη, για την παραγωγή προϊόντων και υπηρεσιών στο πλαίσιο της Βιοτεχνολογίας. Η παραγωγή νέων φαρμάκων και τεχνικών για τη θεραπεία νοσημάτων, συμπεριλαμβανομένου και του καρκίνου, η παραγωγή βιοκαυσίμων, η αξιοποίησή μου ως βιοδείκτη για τον εντοπισμό ρυπάνσεων στον αέρα ή στο νερό, είναι μερικά από τα ενδιαφέροντά μου.

    Κλείνοντας την συνέντευξη, θα επιθυμούσατε να προσθέσετε κάτι;
    Ελπίζω να αντιληφθήκατε πως πολλά από τα επιτεύγματα της Μοριακής Βιολογίας και σχεδόν όλη η τεχνολογία που απορρέει από αυτά, θα ήταν αδύνατον να επιτευχθούν χωρίς τη βοήθειά μου. Θα επιθυμούσα λοιπόν, ως ένδειξη σεβασμού σε όσα σας έχω προσφέρει, να είστε περισσότερο προσεκτικοί, όταν αποκαλείτε τις γενετικά τροποποιημένες εκδοχές μου με τον απαξιωτικό όρο “μεταλλαγμένα”. Ξέρετε πια, πως αυτά τα “μεταλλαγμένα” σήμερα ήδη, σώζουν ζωές και πως στο κοντινό μέλλον, θα προσφέρουν λύσεις σε πολλά από τα προβλήματα που σας απασχολούν.