biology4u

Συντάκτης: biology4u

  • Τα ηλεκτροφόρα χέλια και ένας Γερμανός εξερευνητής

    Σήμερα θα σας διηγηθούμε ένα περιστατικό από τη ζωή ενός σημαντικού πολυμαθούς Γερμανού εξερευνητή, ο οποίος μάλλον έχει ξεχαστεί, παρά το ότι στην εποχή του αναγνωριζόταν ως ένας από τους διασημότερους ανθρώπους, και παρά το ότι η συμβολή του στην οικολογία, στη βιογεωγραφία, στη μετεωρολογία και τη γεωφυσική είναι αναμφισβήτητη.


    Ο εξερευνητής ονομαζόταν Alexander von Humboldt και σαν σήμερα την 19η Μαρτίου του 1800, καθ΄ οδόν προς τον Ορινόκο, ανεκάλυψε στο Calaboso, μια περιοχή που ανήκει στη Βενεζουέλα, βάλτους που έβριθαν από ηλεκτροφόρα “χέλια”.

    Το ταξίδι του στη Νότιο Αμερική -που απέφερε δεκάδες σημειωματάρια με μετεωρολογικές, γεωγραφικές, γεωλογικές παρατηρήσεις, αλλά και 60.000! περίπου δείγματα φυτών- το είχε ξεκινήσει ένα χρόνο πριν, παρακινούμενος από την ιδέα του ότι η επιστήμη δεν πρέπει κυρίως να αναζητεί καθολικούς νόμους “αλλά να βιώνεται μέσα από το συναίσθημα”.
    Συναντώντας λοιπόν ο ήρωας μας τα ηλεκτροφόρα “χέλια” θέλησε να τα μελετήσει και για το σκοπό αυτό, οδήγησε με τη βοήθεια ντόπιων 30 άγρια άλογα σε έναν βάλτο ώστε με την αναταραχή που θα προκαλούσαν, να έκαναν τα ηλεκτροφόρα “χέλια”, να “ξετρυπώσουν” από τη λάσπη του βάλτου.
    Το αποτέλεσμα ήταν η συλλογή μερικών δειγμάτων που ο Humboldt και ο βοηθός του, Bonplandμελέτησαν, υποβάλοντας τον εαυτό τους σε επώδυνες και δυνητικά επικίνδυνες για τη ζωή τους, ηλεκτρικές εκκενώσεις, αλλά και ο θάνατος δύο αλόγων.
    Την εμπειρία του αυτή περιέγραψε 8 χρόνια αργότερα σε ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε με τίτλο: Observation on the Electric Eel of the New World.


    Η δημοσίευση αυτή ήταν ένα μικρό μέρος από το συγγραφικό έργο του, το οποίο περιελάμβανε την έκδοση ενός πεντάτομου έργου που έφερε τον τίτλο “Κόσμος“. Στο έργο αυτό – που δημοσιεύθηκε τμηματικά από το 1845 ως το 1862 – ο επιστήμονας- καλλιτέχνης-εξερευνητής παρέθεσε μια επιστημονική και καλλιτεχνική αφήγηση του κόσμου στην οποία εξέθεσε πρωτοποριακές για την εποχή του απόψεις, όπως λ.χ. ότι η Γη, αποτελεί έναν ενιαίο οργανισμό, ότι η καταστροφή των δασών από την αστικοποίηση διαταράσσει τον κύκλο του νερού και εγκυμονεί κινδύνους για το κλίμα κ.ά.
    Το πνεύμα που διαπερνούσε το μεγάλο αυτό έργο αποτυπώθηκε στην εισαγωγή του, στην οποία ο Humbold έγραφε:

    Αυτή η επιστήμη του Κόσμου δεν πρέπει, ωστόσο, να θεωρηθεί ως μια απλή εγκυκλοπαιδική συγκέντρωση των πιο σημαντικών και γενικών αποτελεσμάτων που έχουν συγκεντρωθεί από επιμέρους κλάδους γνώσης. Αυτά τα αποτελέσματα δεν είναι τίποτα άλλο από τα υλικά για ένα τεράστιο οικοδόμημα και ο συνδυασμός τους δεν μπορεί παρά να αποτελεί τη φυσική ιστορία του κόσμου, ενώ το κύριο μέρος του έργου είναι να δείξει την ταυτόχρονη δράση και τους συνδετικούς κρίκους των δυνάμεων που διαπερνούν το σύμπαν.


    Το έργο αυτό, έδωσε ισχυρή ώθηση στην επιστημονική έρευνα της εποχής του και επηρέασε πολλούς νεαρούς επιστήμονες, συμπεριλαμβανομένου και του νεαρού Κάρολου Δαρβίνου, που είχε χαρακτηρίσει τον Humboldt ως “τον σπουδαιότερο επιστήμονα εξερευνητή που έζησε ποτέ“. Κι ο Wallace όμως, πριν αποτολμήσει το 1848 το μακρύ και επίπονο ταξίδι του στη Νότιο Αμερική – προϊόν του οποίου ήταν  η ανεξάρτητα από τον Δαρβίνο, σύλληψη της μεγαλειώδους ιδέας της Φυσικής Επιλογής – είχε ξεκοκαλίσει το έργο του Humbold. 

    Για το τέλος, παραθέτουμε μια ακουαρέλα του Humbold, στην οποία παρουσιάζεται η “γεωγραφική κατανομή των φυτών του Ισημερινού” με παράθεση των συστηματικών ονομασιών τους και στον ίδιο τον πίνακα, αλλά και στα υπομνήματα, αριστερά και δεξιά του.  

    Αξίζει να επισημάνουμε ότι στην Ελλάδα έχει εκδοθεί από τις εκδόσεις Ροπή, ένα βιβλίο με τίτλο: “Η Επινόηση της Φύσης – Ο Νέος Κόσμος του Αλεξάντερ φον Χούμπολτ” που το συνέγραψε η Βρετανίδα ιστορικός και συγγραφέας Άντρεα Γουλφ. 

    Το βιβλίο έχει αποσπάσει δεκάδες διεθνή βραβεία, ενώ οι Τάιμς της Νέας Υόρκης το έχουν τοποθετήσει ανάμεσα στα 10 καλύτερα βιβλία της χρονιάς.

    *Τα ηλεκτροφόρα “χέλια”, στην πραγματικότητα είναι τελεόστεοι που ανήκουν στην τάξη των Gymnotiformes.

  • Τόσο κοντά, μα και τόσο μακριά, συγχρόνως

    Είναι αντικείμενο συζήτησης το αν η Βιολογία και οι θετικές επιστήμες γενικότερα, πρέπει να διδάσκονται παράλληλα με την ιστορία των ανακαλύψεών τους. Γνώμη της σελίδας είναι πως ναι, οι ανακαλύψεις γίνονται καλύτερα κατανοητές όταν περιγράφεται η “γενετική” τους και πως, αν παραβλέψει κανείς την απώλεια (;) διδακτικού χρόνου, ο διδασκόμενος εμπνέεται από τη γνώση των μαιάνδρων της ιστορίας της επιστήμης και τις περιπέτειες των ανθρώπων που την υπηρετούν.

    Γιατί όλα αυτά; Διότι στην αντίληψη της ιστοσελίδας υπέπεσε μια εργασία στην οποία συμμετείχε – πρωτοστατώντας – ένας από τους Ρώσους γενετιστές, που άφησε πολύτιμο έργο πίσω του και που είχε το ατυχές προνόμιο να είναι ο μοναδικός σοβιετικός γενετιστής που ενώ αμνηστεύθηκε, δεν αποκαταστάθηκε. Την ιστορία του θα την πούμε μια άλλη φορά καθώς είναι και αυτή μια από τις τραγικές ιστορίες που γεννιούνται όποτε ένα στυγνό, ολοκληρωτικό καθεστώς αποπειράται να ελέγξει την επιστήμη και τους ανθρώπους της. Τώρα μας ενδιαφέρει η σημαντικότατη ανακάλυψή του, που ήταν και η αιτία αυτής της ανάρτησης.

    Ο επιστήμονας ήταν ο Timofeev-Ressovsky και η ιστορία διεξάγεται στη Γερμανία του 1935-έχει από το 1933 ανέλθει στην εξουσία ο Χίτλερ-στην οποία ο σοβιετικός επιστήμονας εργάζεται, ήδη από το 1925 στο πλαίσιο των επιστημονικών ανταλλαγών που είχαν θεσπιστεί τότε ανάμεσα στη Γερμανία και στο νεόδμητο κομμουνιστικό καθεστώς. Το 1935 λοιπόν μαζί με τους Karl Zimmer και Max Delbrück (Nobel 1969) δημοσιεύουν τα αποτελέσματα της εργασίας τους πάνω στη μεταλλαξιγόνο δράση των ακτίνων Χ στη Drosophila, σε ένα άρθρο που έφερε τον τίτλο: “Επί της φύσης των μεταλλάξεων και της δομής των γονιδίων“. 

    Max Delbrück

    Στο άρθρο αυτό που ιστορικά έγινε γνωστό με τον τίτλο: “Η δημοσίευση των τριών κυρίων“, διατυπώνουν τη θεωρία του στόχου, σύμφωνα με την οποία υπάρχει γραμμική σχέση ανάμεσα στη συνολική δόση ακτινοβολίας που δέχεται ένας ιστός και στον αριθμό των μεταλλάξεων που η δόση αυτή προκαλεί και ότι ανεξάρτητα από το αν η δόση χορηγηθεί εφάπαξ ή τμηματικά και επί μακρόν το αποτέλεσμα δεν αλλάζει. Επίσης καταλήγουν στο συμπέρασμα πως δεν υπάρχει μια ελάχιστη δόση, κάτω από την οποία δεν προκαλούνται μεταλλάξεις. Το άρθρο, παρά το ότι οι τρεις επιστήμονες δεν ήταν άγνωστοι, δεν έτυχε της προσοχής που του άξιζε, για τον λόγο ότι δημοσιεύθηκε σε ένα μικρής κυκλοφορίας περιοδικό του Πανεπιστημίου του Göttingen. Όμως στις αρχές της δεκαετίας του 40 υπέπεσε στην αντίληψη του Erwin Schrödinger (Nobel 1933) ώστε να το συμπεριλάβει στις διαλέξεις του, του 1943, το περιεχόμενο των οποίων συσσωματώθηκε το 1944 στο βιβλίο του “Τι είναι η ζωή“. Όπως είναι γνωστό, το βιβλίο αυτό δεν ενέπνευσε μόνο τους Watson και Crick να στραφούν στην έρευνα της δομής του DNA, αλλά προσέλκυσε εξέχοντες φυσικούς, όπως ο Richard Feynman στη μελέτη  των βιολογικών φαινομένων, εγκαθιδρύοντας έναν σύνδεσμο μεταξύ των δύο επιστημών που δεν υπήρχε προηγουμένως.

    Erwin Schrödinger

    Η  σημασία του άρθρου ήταν ούτως ή άλλως μεγάλη για τη Βιολογία, διότι προανήγγειλε την έλευση του κλάδου της Μοριακής Βιολογίας. Πιο συγκεκριμένα ο Timofeef-Ressovsky και οι συν-συγγραφείς του άρθρου κατάφεραν να υπολογίσουν χονδρικά το μέγεθος του γονιδίου, συσχετίζοντας τον αριθμό των ιονισμών που προκαλούνται σε ορισμένη μάζα ιστού, με τον αριθμό των μεταλλάξεων ενός συγκεκριμένου γονιδίου του ιστού. Έτσι βρήκαν πως το γονίδιο αποτελεί μια σφαίρα που δεν πρέπει να ξεπερνά τη διάμετρο των 10 μικρομέτρων. Η σημασία της ανακάλυψης αυτής μπορεί να φαίνεται ελάχιστη, σε σχέση με όσα γνωρίζουμε σήμερα. Θυμηθείτε όμως: Βρισκόμαστε στα 1935, κι ενώ 25 χρόνια πριν, έχουμε μάθει από τον Τ. Η. Morgan και τα περίφημα fly boys του (Alfred Sturtevant, Calvin Bridges, Hermann Muller) του, ότι τα γονίδια εδράζονται στα χρωμοσώματα, δεν γνωρίζουμε οτιδήποτε άλλο γι’ αυτά. Έτσι η ανακάλυψη του Timofeev-Ressovsky και των συνεργατών του, “πήγε το πράγμα παραπέρα”. Μας έδειξε ότι τα γονίδια δεν είναι-κάποιου μεγέθους-υποκυτταρικές δομές, αλλά μεγάλα οργανικά μόρια.

    Αν σταματούσαμε το άρθρο εδώ, θα είχατε γνωρίσει μια σημαντική ανακάλυψη και τον άνθρωπο που βρισκόταν πίσω της. Όμως δεν θα είχατε πληροφορηθεί τα περίεργα παιχνίδια που παίζει η μοίρα στην ιστορία των επιστημονικών ανακαλύψεων. Εκείνη λοιπόν περίπου την εποχή είχε γνωστοποιηθεί από έρευνες Γερμανών και Αμερικανών επιστημόνων πως η ικανότητα της υπεριώδους ακτινοβολίας να προκαλεί μεταλλάξεις εξαρτάται από το μήκος κύματός της και συγκεκριμένα ότι τα μήκη κύματος της υπεριώδους ακτινοβολίας που προκαλούν μεταλλάξεις, συμπίπτουν με το φάσμα απορρόφησης του DNA!! 

    Γεννιέται λοιπόν η απορία, πώς αυτή η συσχέτιση που υπεδήλωνε ποια ουσία είναι το γενετικό υλικό, διέφυγε της προσοχής του Timofeev-Ressovsky, ώστε να μην προτείνει το DNA για την ουσία στην οποία εγγράφεται η γενετική πληροφορία.  Η απάντηση είναι απλή. Εκείνη την εποχή η πλειονότητα των επιστημόνων θεωρούσε πως η ποικιλότητα της δομής των πρωτεϊνών, σε σχέση με το θεωρούμενο από δομικής απόψεως λιγότερο ποικίλο DNA, καθιστούσε τις πρωτεΐνες προνομιακότερο υποψήφιο για γενετικό υλικό, απ’ ότι το DNA. Έτσι έχασε μια ιστορική ευκαιρία. Να αποτελέσει το όνομά του, τον τρίτο κρίκο της λαμπρής αλυσίδας με την οποία φωτίστηκε η κληρονομικότητα και τα μυστικά της μετά τον G. Mendel και τον T. H. Morgan.

    Ο Timofeev-Ressovsky (αριστερά) με τον Aleksandr Solzhenitsyn (δεξιά) σε συνάντηση, μετά την απελευθέρωσή τους.

    Η μοίρα όμως και στη συνέχεια, δεν επεφύλαξε την καλύτερη τύχη στον λαμπρό αυτόν επιστήμονα. Όταν το 1945 το Βερολίνο έπεσε και αυτός περίμενε στην είσοδο του Ινστιτούτου που διηύθυνε, να υποδεχτεί τους νικητές συμπατριώτες του, τον συνέλαβαν και τον οδήγησαν στη Μόσχα, όπου εγκλείστηκε στη διαβόητη φυλακή Μπουτίρκα, με την κατηγορία της συνεργασίας με τους Ναζί. Εκεί γνώρισε τον Aleksandr Solzhenitsyn που περιέγραψε στο μνημειώδες βιβλίο του “Το Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ” τη συνάντησή τους καθώς και τον ακατάβλητο και έντιμο χαρακτήρα του επιστήμονα. Στη συνέχεια μεταφέρθηκε σε ένα στρατόπεδο εργασίας στο Καζακστάν στο οποίο παρέμεινε για δύο χρόνια ζώντας μέσα σε άθλιες συνθήκες, εξαιτίας των οποίων έχασε ένα μεγάλο μέρος της όρασής του. Τα τελευταία 8 χρόνια πριν την αμνηστία που του δόθηκε (1955) τα πέρασε σε μια σαράσκα, δηλαδή σε ένα από τα ειδικά στρατόπεδα για επιστήμονες πολιτικούς κρατουμένους που είχε συστήσει το σοβιετικό καθεστώς, προκειμένου να τους απασχολεί γύρω από το αντικείμενό τους. 

    Ο Timofeev-Ressovsky, απεβίωσε τον Μάρτιο του 1981. Κανένα από τα αιτήματα αποκατάστασής του που υπέβαλε ως και το 1987 ο γιός του δεν έγινε δεκτό…

  • Μια αληθινή ιστορία


    Ήταν τέλη Μαΐου ή αρχές Ιουνίου των πρώτων χρόνων της δεκαετίας του 2000, όταν ακόμη κυκλοφορούσε η εξελληνισμένη έκδοση του Scientific American. Στο τελευταίο τεύχος του περιλαμβανόταν ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο για την αχρωματοψία, αντικείμενο που συμπτωματικά, μερικές μέρες μετά τη δημοσίευση του περιοδικού, είχε “πέσει”στις πανελλαδικές εξετάσεις στο μάθημα της βιολογίας κατεύθυνσης. 

    Στο άρθρο ανασκευαζόταν η παλαιά άποψη ότι ένα και μόνο γονίδιο ευθύνεται για το νόσημα – άποψη που αναφέρουν τα σχολικά εγχειρίδια – και παρουσιαζόταν η σύγχρονη άποψη που εμπλέκει μεταλλάξεις περισσότερων του ενός γονιδίων, ακόμη και αυτοσωμικών.

    Την επόμενη ημέρα το πρωί, είχα κληθεί να παραστώ στην ενημέρωση των συναδέλφων διορθωτών, στην οποία θα συζητούσαμε, πώς θα “μοριοδοτήσουμε” τα γραπτά στο βαθμολογικό κέντρο μας. Το ίδιο απόγευμα οι διορθωτές εφοδιασμένοι με τον πίνακα, που προσδιορίζει πόσα μόρια θα δώσουν στο τάδε ή στο δείνα υποερώτημα, θα μπορούσαν να αρχίσουν τη διόρθωση.

    Κι έτσι πράγματι έγινε. Η διόρθωση άρχισε και συνεχιζόταν με ικανοποιητικό ρυθμό, καθώς η σαφήνεια των θεμάτων το επέτρεπε.

    Ξαφνικά ένας συνάδελφος, σηκώνεται από το θρανίο στο οποίο καθόταν και κατευθύνεται προς το μέρος μου, κρατώντας στο χέρι του, το τετράδιο ενός υποψηφίου. Ανοίγει λοιπόν το τετράδιο στη σελίδα στην οποία ο μαθητής είχε απαντήσει στο θέμα της αχρωματοψίας και μου λέει: Τι βαθμό θα τού έβαζες;

    Κοιτάζω και τι να δω; Ένα χαρισματικό παιδί, ένα παιδί με γνήσια αγάπη για τη βιολογία, στην απάντησή του είχε γράψει με “δικά του” αλλά καλοσυνταγμένα λόγια, ό,τι ανέφερε το Scientific American, μια-δύο βδομάδες πριν…

    Απαντώ λοιπόν στον συνάδελφο: Θα του έβαζα άριστα και θα του έδινα, και άλλα 10 μόρια, αν σε κάποιο θέμα είχε λάθος ή παράλειψη, προκειμένου να επιβραβεύσω τη φιλομάθειά του, το μεράκι του για την επιστήμη και το κριτικό πνεύμα του.

    Η απάντησή του συναδέλφου με εξέπληξε πολύ περισσότερο από το έκτακτο όντως γραπτό του μαθητή· εν συντομία ήταν: “Τι θέλει, δηλαδή, να μας το παίξει ειδικός; γιατί δεν περιορίζεται μόνο σε όσα γράφει το σχολικό βιβλίο“;

    Μου ήρθε το αίμα στο κεφάλι, σκεφτόμενος το ενδεχόμενο ότι ένας στενοκέφαλος συμπλεγματικός, θα μπορούσε να αποκλείσει ένα πραγματικό άνθος, από τα σπάνια που φυτρώνουν στο ομοιόμορφο λιβάδι της μετριότητας, από την σχολή της πρώτης επιλογής του.

    Θέλετε να μάθετε την κατάληξη; Όπως, συνήθως συμβαίνει με τους στενοκέφαλους, είναι και επίμονοι. Το παιδί στερήθηκε μόρια από τη βαθμολόγηση του συναδέλφου, που σε κάποιο βαθμό, αναπληρώθηκαν από τη βαθμολογία του άλλου διορθωτή, μετά από σιωπηρή διευθέτηση του θέματος, με τον υπεύθυνο βαθμολόγησης. Ποιος μπορεί να γνωρίζει αν και πόσο τού στοίχισε η απώλεια αυτή, ποια ήταν η τιμωρία του για το κριτικό πνεύμα που επέδειξε; Άλλη σχολή πέραν αυτής της πρώτης προτίμησής του; Άλλη πόλη, ίσως, που θα επιβάρυνε οικονομικά τους γονείς του; 

    Αυτά, διότι ένας αγαπητός φίλος, εμμέσως αμφισβήτησε τις ευθύνες των εκπαιδευτικών, για την κακοφορμισμένη πληγή των πανελλαδικών διαγωνισμών.

    Αυτά επίσης, για τις ολέθριες συνέπειες του μοναδικού σχολικού βιβλίου-Κορανίου στην εκπαίδευσή μας.

  • Ένα κρίσιμο συνέδριο στην ιστορία της Ρωσικής γενετικής και μια ιδιόρρυθμη ταινία της εποχής

    Αν επιμένουμε και δημοσιεύουμε άρθρα που αφορούν στην ιστορία της Ρωσικής γενετικής, τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα, είναι διότι σε αυτήν την ιστορική περίοδο η Σοβιετική Ένωση, δεν αποτέλεσε μόνο το πεδίο στο οποίο θα επιβεβαιωνόταν ή θα διαψευδόταν η επαγγελία της σοσιαλιστικής επανάστασης, αλλά και το πεδίο στο οποίο διεξαγόταν ένας αδυσώπητος αγώνας, ανάμεσα στον παρακμάζοντα Λαμαρκισμό και στην αναδυόμενη επιστήμη της σύγχρονης Γενετικής. Επειδή μάλιστα, στο πλαίσιο αυτού του αγώνα, δεν κρίθηκε μόνο η ορθότητα των επιστημονικών θεωριών, αλλά και η δυνατότητα των επιστημόνων να εργάζονται στο περιβάλλον ελευθερίας που προϋποθέτει η επιστημονική δημιουργία και σκέψη, κάθε στιγμή του αγώνα αυτού, είναι πρόσφορη για την εξαγωγή χρήσιμων και διδακτικών συμπερασμάτων.

    Το ιστορικό στιγμιότυπο με το οποίο θα ασχοληθούμε στο άρθρο αυτό, είναι μέρος ενός σημαντικού γεγονότος στην ιστορία της Ρωσικής γενετικής, που συνέβη τον Ιανουάριο του 1927 στο Λένινγκραντ. Ήταν το πρώτο Συνέδριο Γενετικής που θα διεξαγόταν στη Σοβιετική Ένωση και με το οποίο, το μεν καθεστώς προσέβλεπε -για προπαγανδιστικούς λόγους – και ο πρόεδρός του Νικολάι Βαβίλοφ – για καθαρά επιστημονικούς- στην προβολή των υπαρκτών επιτευγμάτων των σοβιετικών επιστημόνων. Το συνέδριο αυτό όμως ήταν ιστορικό και για έναν ακόμη λόγο. Σε αυτό έκανε το ντεμπούτο του, με μια “επιστημονική” ανακοίνωση, ο Τροφίμ Λυσένκο, δηλαδή ο άνθρωπος που δεσπόζοντας για περισσότερα από 30 χρόνια στη σοβιετική γενετική και γεωργία, κατέστρεψε και τις δύο.

    Ρίτσαρντ Γκόλντσχμιντ

    Η ιστορία που θα αφηγηθούμε δεν αφορά στο συνέδριο καθαυτό. Ούτε στην απαξιωτική αντίδραση της ολομέλειάς του στην κοινότοπη και ατεκμηρίωτη εργασία του Λυσένκο. Αφορά σε ένα περιστατικό που γνωστοποιήθηκε αργότερα με ένα άρθρο ενός από τα μέλη της ξένης αντιπροσωπείας που είχε προσκληθεί στο συνέδριο. Ήταν ο Ρίτσαρντ Γκόλντσχμιντ, ένας Αμερικανός, γερμανικής καταγωγής γενετιστής, που συνδεόταν με φιλία με τον βιολόγο Γιούρι Φιλιπτσένκο, εκ των ιδρυτών της σοβιετικής γενετικής.Όπως λοιπόν αναφέρει το άρθρο του Γκόλντσχμιντ, στο περιθώριο των εργασιών του συνεδρίου, εκείνος και ο Φιλιπτσένκο, αποφάσισαν να κάνουν μια βόλτα στους δρόμους του Λένινγκραντ. 

    Γιούρι Φιλιπτσένκο

    Τότε ο Γκόλντσχμιντ πρόσεξε μια γιγαντιαία αφίσα στην είσοδο ενός κινηματογράφου η οποία εικόνιζε μια σαλαμάνδρα. Όταν ρώτησε τον Φιλιπτσένκο το τι ακριβώς διαφήμιζε, ο Ρώσος γενετιστής, αντί για απάντηση, του πρότεινε να μπουν στον κινηματογράφο να παρακολουθήσουν την ταινία.

    Βλέποντας την ταινία, με τη βοήθεια της μετάφρασης των διαλόγων που του έκανε ο Φιλιπτσένκο, o Γκόλντσχμιντ έμεινε έκπληκτος. Η ταινία αφορούσε στην ιστορία ενός Αυστριακού επιστήμονα, του Πωλ Κάμμερερ ο οποίος, από το 1905 διατεινόταν πως είχε αποδείξει τη μεταβίβαση των επίκτητων χαρακτηριστικών. Σύμφωνα με τους ισχυρισμούς του, είχε κατορθώσει να προκαλέσει την εμφάνιση νυμφικών τύλων-δηλαδή των εξογκωμάτων που φέρουν στα άκρα τους οι αρσενικοί υδρόβιοι φρύνοι, γιανα συγκρατούν το θηλυκό κατά τη διάρκεια του ζευγαρώματος- σε χερσαία αρσενικά, μετά τον εξαναγκασμό τους σε αναπαραγωγή σε υδάτινο περιβάλλον· ακόμη περισσότερο ισχυριζόταν ότι είχε αποδείξει πως το χαρακτηριστικό αυτό μεταβιβάστηκε στους αρσενικούς απογόνους τους, οι οποίοι το διετήρησαν, ακόμη και όταν μεταφέρθηκαν στο χερσαίο περιβάλλον τους.

    Οι ισχυρισμοί του Κάμμερερ είχαν αντιμετωπιστεί με επιφυλακτικότητα από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα και είχαν συναντήσει τη σφοδρή αντίδραση του Μπέιτσον, που όπως έγραψε στο βιβλίο του:  «Προβλήματα Γενετικής» το οποίο εκδόθηκε το 1913, παρεκάλεσε τον Κάμμερερ να του αποσταλούν δείγματα χερσαίου φρύνου που έφερε τύλους, αλλά ο Κάμμερερ δεν είχε ανταποκριθεί. Οι μόνοι που προσέφεραν την αμέριστη στήριξή τους στον Κάμμερερ ήταν οι σοβιετικοί λαμαρκιστές, που έσπευσαν μάλιστα το 1925 να του προσφέρουν μια θέση στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας. Τη θέση αυτή όμως ο Αυστριακός επιστήμονας δεν πρόλαβε να την καταλάβει, διότι είχε μεσολαβήσει ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε την  7ηΑυγούστου του 1926, στο περιοδικό Nature. Στο άρθρο αυτό ο Δρ. G. K. Noble έφορος του τμήματος ερπετών του Αμερικανικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας, απεδείκνυε ότι οι νυμφικοί τύλοι του Αλύτη μαιευτήρα, ήταν προϊόν απάτης, καθώς οι τύλοι δεν ήταν παρά οι διογκώσεις που είχαν δημιουργηθεί με την έγχυση σινικής μελάνης στα άκρα των φρύνων… Η αποκάλυψη αυτή μαζί με άλλα γεγονότα της προσωπικής ζωής του, τον οδήγησαν να θέσει τέλος στη ζωή του την 23ηΣεπτεμβρίου του 1926.

    Ενώ όμως αυτά ήταν τα πραγματικά γεγονότα της ιστορίας του Κάμμερερ, στην ταινία παρουσιάζονταν με έναν εντελώς διαστρεβλωμένο τρόπο. Το πειραματικό υλικό δεν ήταν οι φρύνοι, αλλά οι σαλαμάνδρες. Και ο Κάμμερερ – που δεν κατονομαζόταν – παρουσιαζόταν ως θύμα μιας συνομωσίας την οποία εξύφανε ένας ιερέας, αποσκοπώντας να πλήξει την απόδειξη της κληρονομικότητας των επίκτητων χαρακτηριστικών που αν γινόταν γνωστή, θα τίθετο σε κίνδυνο το ιδεολογικό οικοδόμημα επί του οποίου στηριζόταν ο κλήρος και η αστική τάξη! Ο ιερέας με τη βοήθεια ενός συνεργάτη του επιστήμονα, μπήκαν στο εργαστήριο του πανεπιστημίου και ενέχυσαν σινική μελάνη στις σαλαμάνδρες, για να αποδειχτεί ότι η εργασία ήταν διαβλητή. Η σατανική συνωμοσία πέτυχε και ο επιστήμονας, μετά την απάτη που υποτίθεται ότι είχε διαπράξει, εκδιώχθηκε κακήν κακώς από το πανεπιστήμιο καταδικασμένος να ζήσει μέσα στην φτώχια και την απαξίωση. Για καλή του τύχη όμως, τον βρήκε ένας σοβιετικός πρώην φοιτητής του που τον αναζητούσε. Όταν έμαθε τα δεινά του καθηγητή του, πήρε αμέσως το τρένο για τη Μόσχα, όπου φθάνοντας εκεί ζήτησε ακρόαση από τον Κομισάριο Παιδείας. Ο Κομισάριος τον δέχτηκε και στο άκουσμα των περιπετειών του επιστήμονα, έδωσε αμέσως εντολή να γίνουν τα δέοντα, ώστε να σωθεί το θύμα από τις διώξεις των αστών. Στο μεταξύ όμως ο επιστήμονας έχει αποφασίσει να βάλει ένα τέλος στα δεινά που τον ταλαιπωρούσαν. Την κρίσιμη όμως στιγμή που επιχειρεί να αυτοκτονήσει, φθάνει ο πρώην φοιτητής του με το έγγραφο του Κομισάριου. Η αυτοκτονία αποτρέπεται και ο επιστήμονας, στην επόμενη σκηνή επιβιβάζεται στο τραίνο για τη Μόσχα. Το τραίνο που θα τον οδηγήσει στη «Γη της Ελευθερίας»…

    A. Λουνατσάρσκι

    Η έκπληξη του Γκόλντσχμιντ για τη διαστρέβλωση μιας επιστημονικής ιστορίας για προπαγανδιστικούς λόγους ήταν μεγάλη· μικρότερη όμως από αυτήν που αισθάνθηκε όταν πληροφορήθηκε πως ο σεναριογράφος της ταινίας, ήταν ο Κομισάριος Παιδείας Ανατόλι Λουνατσάρσκι, και ακόμη μικρότερη, όταν συνειδητοποίησε πως αυτός που υποδυόταν στην ταινία τον Λουνατσάρσκι, δεν ήταν ένας ηθοποιός, αλλά ο ίδιος ο Λουνατσάρσκι!

    Αυτή η μικρή, και κατά τα άλλα ασήμαντη ταινία- απόσπασμα της οποίας μπορείτε να δείτε από εδώ – απεκάλυπτε το εύρος που είχε αποκτήσει η διαμάχη ανάμεσα στον λαμαρκισμό και στη γενετική και αποτύπωνε μια φάση της πολυκύμαντης ιστορίας της, πριν το σοβιετικό καθεστώς, ταχθεί οριστικά υπέρ του λαμαρκισμού και αποδυθεί σε έναν απηνή διωγμό κατά των γενετιστών, θύμα του οποίου έπεσε ο Νικολάι Βαβίλοφ. Ο Λουνατσάρσκι εμφανίζεται στο 1.07.54

  • O Nikolai Vavilov στην Ελλαδα

    Δεν είναι η πρώτη φορά που γράφουμε για τον Νικολάι Βαβίλοφ, τον σημαντικό αυτόν επιστήμονα που σφράγισε με τις έρευνές του την επιστήμη της Γενετικής και της Βοτανικής και γνώρισε ένα φρικτό τέλος στις φυλακές της NKVD. Δεν θάναι όμως και η τελευταία. Αυτή όμως τη φορά θα παρουσιάσουμε κάτι από τη ζωή και το έργο του Vavilov που έχει αμιγώς ελληνικό ενδιαφέρον. Είναι η επίσκεψη του ερευνητή στη χώρα μας το 1926, όπως την απαθανάτισε στο βιβλίο του “Πέντε Ήπειροι” που εκδόθηκε 20 περίπου χρόνια μετά το θάνατό του και στο οποίο εξιστορούνται οι σημαντικότερες από τις αποστολές του. (Ο αναγνώστης που επιθυμεί να μάθει κάτι περισσότερο για τον Βαβίλοφ, καθώς και για την ιστορία των διώξεων που υπέστη μαζί με τους υπόλοιπους σημαντικούς Ρώσους γενετιστές Νικολάι Κολτσόφ και Νικολάι Τιμοφέγιεφ – Ρεσσόφσκι, μπορεί να ανατρέξει στο βιβλίο μου: “Η Γενετική σε δύσκολους καιρούς και τόπους“, Εκδόσεις Σαββάλας) 


    ***

    Σειρά είχε το καθήκον της μελέτης των γεωργικών πολιτισμών των τριών κυρίως νοτίων χερσονήσων της Ευρώπης, δηλαδή της Βαλκανικής, των Απεννίνων και της Ιβηρικής, καθώς και των σημαντικότερων νησιών της Μεσογείου. Ξεκίνησα από την Αθήνα με αποστολή να γνωρίσω τις κύριες αγροτικές περιοχές της Ελλάδας και πρωτίστως και κυρίως, την Θεσσαλική πεδιάδα, τον κύριο σιτοβολώνα της Αρχαίας Ελλάδας.

    Η καλλιεργούμενη έκταση στην Ελλάδα είναι ασήμαντη. Οι κύριες καλλιέργειες εντοπίζονται στη Θεσσαλία και στη Μακεδονία. Το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής επικράτειας καλύπτεται από αμπελώνες και ελαιώνες. Η σύγχρονη Αθήνα διατηρεί λίγα από τα χαρακτηριστικά της παλαιάς της δόξας. Μόνο στο πανέμορφο μουσείο με τα γλυπτά είναι δυνατόν να μελετήσουμε το ένδοξο παρελθόν αυτής της πόλης και, φυσικά, υπάρχει η Ακρόπολις με τα ερείπιά της. Μια σοβαρή προσπάθεια αποκατάστασης έχει ξεκινήσει κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων δεκαετιών και μόνο με τη βοήθεια ξένων κεφαλαιών. Κατά παράδοξο τρόπο φαίνεται πως οι Αμερικανοί επιχειρηματίες ενδιαφέρονται περισσότερο για την αποκατάσταση αυτή, απ΄ότι οι ίδιοι οι Έλληνες. Από το θαυμάσιο γλυπτό που απεικονίζει τον Βάκχο στην Ακρόπολη, ευτυχώς διασώζεται μια υπέροχη αναπαράσταση των αμπέλων και των βοτρύων των σταφυλιών. 
    Η καλλιέργεια των σταφυλιών εξακολουθεί να είναι ένα από τα περισσότερο σημαντικά και κερδοφόρα προϊόντα της Ελλάδας. Η αγορά σιτηρών της Αθήνας αντικατοπτρίζει σε μεγάλο βαθμό τις “διεθνείς” ποικιλίες που εισάγονται από τη Δυτική Ευρώπη και την Αμερική και αναμιγνύονται με τοπικές μεσογειακές ποικιλίες.
    Επισκέφθηκα το βοτανικό μουσείο του Πανεπιστημίου της Αθήνας και έμαθα από τον συγκρατημένο επιμελητή του ερμπαρίου ότι τα κύρια ερμπάρια της Ελλάδας και των Βαλκανίων δυστυχώς δεν βρίσκονται στην Ελλάδα αλλά στη Γερμανία, στο Λονδίνο και στη Γενεύη. Το μικρό τοπικό ερμπάριο βρισκόταν σε αξιοθρήνητη κατάσταση, κατακυριευμένο από έντομα και με θραύσματα μόνο, των εκπροσώπων της πλούσιας βαλκανικής χλωρίδας. Οι βοτανικές εκδόσεις της χώρας έχουν σταματήσει εδώ και πολύ καιρό και δεν υπήρχε κανένα ενδιαφέρον γι’ αυτές. Η σύγχρονη Αθήνα είναι μια τυπική πόλη εμπορικών δοσοληψιών, που έχει μικρή σημασία.
    Κατευθύνθηκα προς τον Παρνασσό ακολουθώντας την παράκτια ζώνη. Όπως και στα περίχωρα της Αθήνας οι καλλιέργειες αποτελούντο κυρίως από ελιές και σταφύλια. Ένα τραίνο με πήγε στη Λάρισα, το κέντρο της Αρχαίας Ελλάδας, όπου ένα γεωργικό ινστιτούτο και ένας γεωργικός πειραματικός σταθμός έχουν δημιουργηθεί και διευθύνονται από έναν νεαρό γεωπόνο τον Δρα. Παπαδάκη. Πότε με αυτοκίνητο και πότε έφιπποι ταξιδέψαμε μαζί στη Θεσσαλική πεδιάδα. Στην περιοχή υπάρχουν μεγάλες καλλιέργειες σίτου, κριθαριού και οσπρίων. Παρετήρησα ενδιαφέρουσες κανονικότητες στη μεταβολή των  των ποικιλιών και στη σύνθεση των ειδών, καθώς ανεβαίναμε τα βουνά. Σε χαμηλότερο υψόμετρο, γύρω και από την ίδια τη Λάρισα, οι περιοχές κυριαρχούνται από καλλιέργειες μαλακού σιταριού. Όσο ψηλότερα ανεβαίναμε, τόσο περισσότερο συναντούσαμε σκληρά σιτάρια και στους λόφους που υπήρχε αυξημένη συχνότητα βροχοπτώσεων, έκανε την εμφάνισή του το σιτάρι με κωνικό στάχυ (Triticum turgidum L.) και η τυπική μεσογειακή καλλιεργούμενων φυτών εξαφανιζόταν. Υπάρχει φανερή αλλαγή διατρέχοντας τον άξονα της Μακεδονίας και των πεδιάδων της Νότιας Ευρώπης. Η Ελλάδα εν πάσει περιπτώσει δεν ήταν ένα σημαντικό γεωργικό κέντρο· οι καλλιέργειές της βασίστηκαν κυρίως σε ξυλώδη φυτά, ελιές, χαρουπιές (Ceratonia siliqua L.) και σταφύλια.
    Χρειάζονται λίγες ώρες για να πάει κανείς ατμοπλοϊκώς από την Αθήνα στην Κρήτη, το αρχαίο μινωικό βασίλειο, με τον εξαιρετικά διατηρημένο θρόνο των μινωικών βασιλέων στην κόκκινη αίθουσα του θρόνου. Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του νησιού καταλαμβάνεται από καλλιέργειες δημητριακών. Αμπελώνες και χαρουπιές συγκεντρώνονται στα νοτιότερες ορεινές περιοχές.
    Ατυχώς το θαυμάσιο μουσείο έπεσε θύμα ενός σεισμού που πρόσφατα έπληξε το νησί. Μου άνοιξε όμως ένα παράθυρο στην αρχαιότητα. Στα μεγάλα αποθηκευτικά πιθάρια απολιθωμένα σπέρματα βρώσιμου λαθουριού, λιναριού, σιταριού διατηρήθηκαν και χρονολογούνται 1000 ή 2000 χρόνια π.Χ. Μπορεί κανείς να σχηματίσει μια γενική ιδέα για το πώς, ακόμη και χιλιάδες χρόνια πριν, τα σημερινά μεσογειακά είδη καλλιεργούμενων φυτών, είχαν σχηματιστεί και πώς ακόμη, σε ένα τόσο μακρινό παρελθόν διακρίνονταν για τα μεγάλα σπέρματά τους.
    Ενόσω συνέλεγα σπέρματα, ανεκάλυψα μια σειρά από ενδημικές μορφές λαθουριού (Lathyrus sativus L.). Μεγάλες εκτάσεις καταλαμβάνονταν από καλλιέργειες μεσογειακού λιναριού με πολλά άνθη και σπόρους (Linum usitatissimum L.). Περιηγήθηκα τα χωριά με έναν Έλληνα γεωπόνο. Οι κάτοικοι είναι όλοι Έλληνες που ασχολούνται με την γεωργία, την αμπελοκαλλιέργεια και την παραγωγή μεταξιού.
    Ο Αρχιεπίσκοπος της Κρήτης, επεφύλαξε στον επισκέπτη του μια ευχάριστη υποδοχή. Ως δώρο έλαβα ένα διακοσμητικό μαχαίρι από κυπαρισσόξυλο, τις απαραίτητες χάντρες προσευχής, (επίσης από κυπαρισσόξυλο)  και ένα μπουκάλι από κακής γεύσης κρασί, από κρητικό αμπελώνα, με την αναπόφευκτη προσθήκη ρετσινιού. Από την αρχαιότητα η Ελλάδα και τα νησιά της έχουν διατηρήσει τη συνήθεια της προσθήκης ρητίνης στο κρασί, ώστε να σταματήσουν τη ζύμωση και να αυξήσουν τη διάρκεια ζωής του. Στην αρχή η γεύση του ρετσινιού φαίνεται απαράδεκτη και είναι δύσκολο να πιστέψουμε ότι οι άνθρωποι μπορεί να πίνουν ένα τέτοιο ποτό. Ωστόσο σταδιακά, μπορείτε να τη συνηθίσετε και να πιείτε αυτό το κρασί, το οποίο μάλιστα καταναλωνόταν ήδη από την εποχή του Περικλή, του Σωκράτη, του Ηρακλείτου και του Αριστοτέλη. Η Ελλάδα παρουσιάζει σαφώς την αρχαιότητα των γεωργικών καλλιεργειών και χρειάστηκε να περάσουν χιλιάδες χρόνια, από τότε που αναπτύχθηκαν τα μεγαλόκοκκα και με μεγάλο στάχυ δημητριακά και τα όσπρια με τα μεγάλα σπέρματα της Μεσογείου.
    Εν μέσω μιας καταιγίδας πήγα με ένα μικρό ατμόπλοιο από την Κρήτη στην Αμμόχωστο, ένα λιμάνι στο νησί της Κύπρου. Πριν μερικές δεκαετίες η Κύπρος συνδέθηκε με την Αγγλία, αλλά στην πραγματικότητα υπάρχουν ελάχιστοι Άγγλοι στο νησί. Ο κύριος πληθυσμός είναι ελληνικός και ουσιαστικά το νησί αντικατοπτρίζει έναν αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. Ωστόσο, όπως και η Κρήτη, η Κύπρος διατηρεί ίχνη ενός παλαιού ρωμαϊκού πολιτισμού, όπως και τα άλλα νησιά που εκείνη την εποχή συνδέονταν με τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.
    Το νησί είναι ορεινό. Η πρωτεύουσα του νησιού, Λευκωσία, βρίσκεται σε υψόμετρο 1700 μέτρων σε δασώδη περιοχή. Το κλίμα είναι εύκρατο. Υπάρχουν διάσπαρτα δάση πεύκης και ερυθρελάτης. Σε μεγάλα υψόμετρα έχουν αναπτυχθεί ενδιαφέρουσες ενδημικές μορφές σιταριού χωρίς γλωσσίδιο. Η θέση του νησιού ευνοεί τη διάκριση μεγάλης ποικιλίας ειδικών «απλουστεύσεων», όπως ονομάζονται οι υπολειπόμενες μορφές. Όπως έχουμε δει και στην περίπτωση του μαλακού σιταριού το κέντρο σχηματισμού των σιταριών χωρίς γλωσσίδιο βρίσκεται στο Παμίρ, το απομονωμένο οροπέδιο της εσωτερικής Ασίας. Στην περίπτωση του μεσογειακού σκληρού σιταριού, τα νησιά έχουν αναλάβει το ρόλο των απομονωμένων περιοχών.
    Προχωρώντας δυτικά της Λευκωσίας εισήλθα σε μια δασώδη περιοχή, αποτελούμενη σχεδόν εξ’ ολοκλήρου από χαρουπιές (Ceratonia siliqua L.). Αυτή είναι η πατρίδα της καλλιεργούμενης χαρουπιάς. Οι καρποί συλλέγονται σε τεράστιες ποσότητες, βουνά ολόκληρα,  και εξάγονται σε όλα τα μέρη της Μεσογείου. Αποτελούν πολύτιμη ζωοτροφή, καταναλώνονται όμως, σε κάποιο βαθμό και από τον άνθρωπο. Μέχρι πρόσφατα, μια σημαντική έκταση καταλήφθηκε από δάση άγριας χαρουπιάς, ενώ σήμερα έχουν ήδη φυτευτεί δεκάδες χιλιάδες εκτάρια με τέτοια δέντρα.
    Αφού κατέβηκα στις πεδιάδες κατευθυνόμενος στα ανατολικά, βρέθηκα στην επικράτεια καλλιεργειών λιναριού, στις οποίες συνυπάρχουν το βόρειο λινάρι με την μακρά ίνα, με συγκεκριμένες μεσογειακές μορφές που έχουν μεγάλο καρπό και μεγάλα σπέρματα.
    Στην Κύπρο είναι ίσως δυνατόν να δούμε καλύτερα από οπουδήποτε αλλού τον τεράστιο ρόλο που διαδραματίζουν οι περιβαλλοντικές συνθήκες για την ανάπτυξη τύπων και ποικιλιών. Εδώ μπορεί να διαπιστωθεί με ιδιαίτερη σαφήνεια ότι είναι αδύνατο να εξεταστεί ολόκληρη η ευρεία μεσογειακή περιοχή ως ενιαία μονάδα, κάτι που οι βοτανολόγοι τείνουν να κάνουν. Η περιοχή αυτή πρέπει να μελετηθεί διαφοροποιημένα, ανάλογα με τον ορεινό χαρακτήρα του εδάφους, τις κλιματικές συνθήκες και τον ρόλο της γεωγραφικής απομόνωσης.
    Η ποικιλία του σιταριού στην Κύπρο είναι εξαιρετική. Εντός μιας μικρής περιοχής, που φτάνει τα 10.000 περίπου εκτάρια, ο αριθμός των ποικιλιών σιταριού ανέρχεται κυριολεκτικά σε εκατοντάδες. Πρόκειται αποκλειστικά για σκληρό σιτάρι, αλλά με έναν τεράστιο πλούτο ποικιλιών με χαρακτηριστικά που άποψη φυσιολογίας και μορφολογίας, κυμαίνονται από αυτές που με μικρό μέγεθος σταχυού, χωρίς γλωσσίδιο, ως τις γιγαντιαίες που είναι παρόμοιες με αυτές της Βορείου Αφρικής και ιδιαιτέρως της Τυνησίας.
    Μια μεγάλη περιοχή της Κύπρου καταλαμβάνεται από εντατικές καλλιέργειες καπνού. Ο Έλληνας συνοδός μου, μού είπε τη “φιλοσοφία” πίσω από τον καπνό, δηλαδή τη φιλοσοφία της οικολογίας του σε όλον τον κόσμο που στην περίπτωση αυτής της καλλιέργειας σημαίνει ένα προσεκτικά επιλεγμένο έδαφος, ούτε πολύ πλούσιο, ούτε πολύ φτωχό αναφορικά με τη γονιμότητα. Η επιλογή αυτών των συνθηκών καθορίζει την ποιότητα του καπνού. Η ουσία της ποιότητάς του, εξαρτάται ακριβώς από αυτό. Ωστόσο τα λεπτά σημεία της καλλιέργειας του καπνού τα γνωρίζουν μόνον λίγοι και η σχετική γνώση μεταφέρεται από γενιά σε γενιά. Σύμφωνα με τα λόγια του “ειδικού” μου, πουθενά στον κόσμο δεν είναι δυνατόν να ληφθεί τόσο καλή ποιότητα καπνού, όσο στην Κύπρο, τη Μακεδονία ή το νησί της Κούβας. Η τελική αξία του καπνού βρίσκεται στο άρωμά του. Ωστόσο δεν εξαρτάται μόνο από τα φύλλα ή την επίδραση του εδάφους, αλλά και από τον τρόπο του τελευταίου σταδίου παραγωγής και τη ζύμωση. Με άλλα λόγια είναι μια λεπτή επιστήμη.

  • Μια απρόσμενη συνάντηση

    Ήταν ένα ανοιξιάτικο μεσημέρι του 1971 όταν ο Αμερικανός ιστορικός της επιστήμης Loren Graham, αποκαμωμένος από την έρευνα που έκανε στις βιβλιοθήκες της Μόσχας και στα αρχεία της Σοβιετικής Ακαδημίας Επιστημών, για το νέο βιβλίο του, άρχισε να βαδίζει προς το “Σπίτι των Επιστημόνων“, όπου-εκμεταλλευόμενος τα προνόμια που του έδινε ένα πρόγραμμα πολιτιστικών ανταλλαγών ανάμεσα στις ΗΠΑ και την ΕΣΣΔ, θα μπορούσε να προσφέρει στον εαυτό του, ένα καλό και φθηνό γεύμα. 


    Ο Graham ήδη από το 1961, όταν σπούδαζε στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας, είχε θέσει ως στόχο τη συγγραφή ενός βιβλίου για τον άνθρωπο που απετέλεσε τον τσάρο της σοβιετικής επιστήμης, για 30 ολόκληρα χρόνια, τον Trofim Lysenko. Kι’ είχε προσπαθήσει δύο φορές, κατά τη διάρκεια αυτής της δεκαετίας, να έρθει σε επαφή μαζί του, ώστε να του θέσει υπόψη τις σημειώσεις για το βιβλίο που ετοίμαζε, και να ακούσει και τη δική του εκδοχή για τα γεγονότα. 

    Η πρώτη απόπειρα ήταν το 1961, ενόσω το άστρο του Lysenko, δεν είχε ακόμη δύσει, όταν ο νεαρός φοιτητής επισκέφθηκε τα γραφεία του Αγροκτήματος Lenin, στο οποίο ο σοβιετικός βιολόγος πειραματιζόταν με τι άλλο; με την αύξηση της ποσότητας γάλακτος των αγελάδων εφαρμόζοντας την προσφιλή θεωρία του, της μεταβίβασης των επίκτητων χαρακτηριστικών. Ο Lysenko απουσίαζε, οπότε ο φοιτητής άφησε το σύνολο των σημειώσεων που είχε γράψει για το βιβλίο, μαζί με τη διεύθυνσή του και το τηλέφωνό του, με την παράκληση ο πρώτος να επικοινωνήσει μαζί του, για πιθανές διορθώσεις. Ο Lysenko, ποτέ δεν απήντησε. 

    Ο ιστορικός επανέλαβε την προσπάθειά του και κατά τη διάρκεια αυτής της επίσκεψης στη Μόσχα, το 1971. Αυτή τη φορά, επισκέφθηκε την Ακαδημία Επιστημών, στην οποία ο καθαιρεθείς Lysenko, διατηρούσε ακόμη γραφείο, και άφησε την πλήρη εκδοχή του βιβλίου του, πάλι με τη διεύθυνσή του και το τηλέφωνό του. Ούτε όμως αυτή τη φορά ο  Lysenko απήντησε, γεγονός που αποδείκνυε, ότι δεν επιθυμούσε να μιλήσει μαζί του. Έτσι αποφάσισε να τα παρατήσει και να αρκεστεί στις πληροφορίες που μπορούσε να αντλήσει από τις βιβλιοθήκες και τα αρχεία.

    Αυτό λοιπόν το ανοιξιάτικο μεσημέρι είναι που τον βρίσκουμε να φεύγει κουρασμένος από τη μελέτη των αρχείων που φυλάσσονταν στην πολύ ενημερωμένη Βιβλιοθήκη του Lenin, στο κέντρο της πόλης και να κατευθύνεται προς το Σπίτι των Επιστημόνων.

    Trofim Lysenko
    Το μέγαρο στο οποίο στεγαζόταν, είχε κτιστεί τον 18ο αιώνα, είχε καεί κατά τη διάρκεια της κατοχής της Μόσχας από τον στρατό του Ναπολέοντα, αλλά είχε αποκατασταθεί τον 19ο αιώνα, ώστε να αποτελεί τόπο συνάντησης των πλούσιων εμπόρων της πρωτεύουσας. Μετά την επιβολή της Οκτωβριανής Επανάστασης, μετατράπηκε σε ένα πολυτελές κέντρο ευεξίας και αναψυχής που προοριζόταν αποκλειστικά για τα μέλη της Ακαδημίας Επιστημών. 

    Όταν ο Graham μπήκε στην πολυτελή αίθουσα του εστιατορίου του μεγάρου, την προσοχή του τράβηξε ένας άνθρωπος που έτρωγε σκυφτός τη σούπα του, απομονωμένος απ’ όλους τους υπόλοιπους σε ένα τραπέζι. Όταν πλησίασε, δεν είχε καμιά αμφιβολία. Μπροστά του βρισκόταν αυτοπροσώπως ο Lysenko! Ήταν η ευκαιρία της ζωής του. Επιτέλους θα του δινόταν η δυνατότητα να μιλήσει με τον άνθρωπο που βαρυνόταν για διώξεις, φυλακίσεις, εξορίες ακόμη και θανάτους, εκατοντάδων επιστημόνων, κατά τη διάρκεια της παντοδυναμίας του. 

    Χωρίς να καθυστερήσει ο ιστορικός τον πλησίασε και του είπε: Είμαι ο Loren Graham και σας έχω στείλει πολλές επιστολές για να συναντηθούμε. Ο Lysenko του απάντησε: “Θυμάμαι το όνομά σου. Ξέρεις πολλά για την ιστορία της ρωσικής επιστήμης, αλλά έχεις παρεξηγήσει τον ρόλο μου“. Κατά τη διάρκεια της συζήτησης, αφού ο Lysenko είχε υπερασπιστεί τον εαυτό του λέγοντας, ότι ως μη μέλος του κόμματος, δεν θα μπορούσε να προκαλέσει τις διώξεις και τον θάνατο ανθρώπων, και ο Graham του είχε αντιτείνει, πως στο κλίμα εκείνων των ημερών, αρκούσε η καταγγελία ενός απλού πολίτη για να διωχθεί ένας άνθρωπος, πόσο μάλλον, η στοχοποίησή του από ένα επιφανές στέλεχος του καθεστώτος, ο Lysenko αντέδρασε, φεύγοντας νευριασμένος από το εστιατόριο. Μετά όμως από 10 λεπτά ξαναγύρισε για να πει στον συνομιλητή του: 

    Με έχεις παρεξηγήσει. Νομίζεις πως ήμουν μέρος του καταπιεστικού σοβιετικού συστήματος. Ήμουν πάντα ένας παρείσακτος. Προερχόμουν από μια απλή οικογένεια χωρικών και όλη η επαγγελματική μου εξέλιξη προσέκρουε στις προκαταλήψεις των ανώτερων τάξεων. Ο Vavilov προερχόταν από μια εύπορη οικογένεια, συνεπώς είχε καλή μόρφωση, και μιλούσε πολλές ξένες γλώσσες. Όταν ήμουν παιδί περπατούσα με γυμνά πόδια στα χωράφια και δεν είχα ποτέ την ευκαιρία μιας καλής μόρφωσης. Οι πιο πολλοί από τους εξέχοντες γενετιστές, ήταν σαν τον Vavilov. Δεν έκαναν χώρο, για έναν απλό χωρικό όπως εγώ…. Τώρα, για μια ακόμη φορά, είμαι παρείσακτος. Γιατί νομίζεις, πως δεν κάθεται κανένας μαζί μου;


    Όταν ο Lysenko αποχώρησε, ίσως ο ιστορικός να αναλογίστηκε, πόσο το αίσθημα μειονεξίας μπορεί να κάνει έναν άνθρωπο να είναι τόσο εχθροπαθής και μνησίκακος. Αυτό όμως που δεν φανταζόταν, ήταν ότι πέντε χρόνια αργότερα, στο ίδιο μέγαρο θα διεξαγόταν, παρουσία του ιστορικού, μια συνάντηση με τους επιβιώσαντες-ηλικιωμένους, αξιοπρεπείς, αλλά πάμπτωχους- γενετιστές της μεγάλης διένεξης. Η συνάντηση είχε χρηματοδοτηθεί από κάποιον, που συμμετείχε σε αυτήν και ζήτησε, από τον καθένα από τους παρισταμένους να διηγηθεί την ιστορία της προσωπικής διώξής του, υποσχόμενος στο τέλος να συμβάλει στην αναγέννηση της ρωσικής βιολογίας. Ήταν ο ίδιος άνθρωπος που με δικές του χορηγίες, αναστήθηκαν οι ρωσικές βιβλιοθήκες. Το όνομά του; Κρατηθείτε: George Soros…

  • Τα παιδιά του αύριο

    Το 1934 προβλήθηκε στις αμερικανικές αίθουσες κινηματογράφου ένα φίλμ που έφερε τον τίτλο: “Τα παιδιά του Αύριο”. Σκηνοθέτης του ήταν ο Crane Wilbur, ένας ηθοποιός ταινιών του βωβού και ομιλούντος κινηματογράφου, αλλά και επίσης ένας παραγωγικός συγγραφέας και ηθοποιός. Το σενάριο της ταινίας-που ήταν η πρώτη ομιλούσα ταινία του σκηνοθέτη, είχε συγγραφεί από τον Wallace Thurman, έναν ριζοσπάστη και αντισυμβατικό αφροαμερικανό συγγραφέα τα έργα του οποίου κατήγγειλαν τις διακρίσεις κατά των μαύρων. 

    Στην ταινία αυτή, σεναριογράφος και σκηνοθέτης, έστρεψαν το στόχαστρό τους στην καταγγελία των νόμων που είχαν ψηφίσει 24 Αμερικανικές πολιτείες, οι οποίοι επέβαλαν την υποχρεωτική στείρωση σε άτομα με ειδικές ανάγκες, σε άτομα με εγκληματική συμπεριφορά και γενικώς σε όσους θεωρούνταν φορείς επιβλαβών γονιδίων τα οποία επηρεάζουν την σωματική, ψυχική, διανοητική υγεία καθώς και την συμπεριφορά.

    Το σενάριο της ταινίας αφηγείται την ιστορία μιας νεαρής γυναίκας, της Alice Mason, της οποίας η επιθυμία να παντρευτεί τον φίλο της προσκρούει σε μια απόφαση δικαστηρίου που την υποχρεώνει να υποστεί στείρωση. Ο λόγος ήταν ότι η ίδια, ως τέκνο δύο μέθυσων και αδιάφορων γονέων, που είχαν ήδη αποκτήσει παιδιά με διανοητική καθυστέρηση, ήταν φορέας ελαττωματικών γονιδίων, οπότε ενέπιπτε στις διατάξεις των ευγονικών νόμων. 

    Την απόφαση αυτή επιχειρούν να αποτρέψουν στο δικαστήριο ο φίλος της, Jim Baker κι ένας γιατρός, ο δόκτωρ Brooks. Ο δικαστής όμως είναι αμετάπειστος, καθώς θεωρεί πως οι τρεις γενιές απογόνων με διανοητική καθυστέρηση στην οικογένεια της Alice, καθιστούν την απόφαση επιβεβλημένη. Έτσι η κοπέλα οδηγείται στο χειρουργείο. Όχι μόνο διότι υποχρεώνεται από την απόφαση του δικαστηρίου αλλά και διότι και η ίδια προβληματίζεται αν το βαρύ κληρονομικό φορτίο της, της επιτρέψει να δημιουργήσει μια υγιή και ευτυχισμένη οικογένεια, και επίσης ανησυχεί, αν η άρνησή της να στειρωθεί, μπορεί να εκθέσει την οικογένειά της στον κίνδυνο να χάσει τα επιδόματα κοινωνικής προνοίας, που δίνονταν, ως δέλεαρ στις περιπτώσεις αυτές.

    Τελικώς η κοπέλα οδηγείται στο νοσοκομείο, μπαίνει στο χειρουργείο και ο καλός γιατρός επιχειρεί την ύστατη ώρα να πείσει τον χειρουργό συνάδελφό του, να μην προχωρήσει. Στο διάλογό τους, αφού επιβεβαιώνει την άριστη σωματική και διανοητική υγεία της Alice, του λέει πως αν εφαρμόζονταν οι ευγονικοί νόμοι, προσωπικότητες όπως ο Dostoevski, o Nietzsche, o Edgar Alan Poe(φημολογείτο ότι έπασχαν από επιληψία, νευροεκφυλιστική συφίλιδα και διπολική διαταραχή αντίστοιχα), δεν θα είχαν γεννηθεί. Εις μάτην, όμως χειρουργός είναι αποφασισμένος να εφαρμόσει την απόφαση της πολιτείας. 

    Ξαφνικά όμως κτυπά το τηλέφωνο του νοσοκομείου και ο καλών ζητεί να μιλήσει επειγόντως με τον δόκτωρα Brooks. Ο Brooks πηγαίνει στο τηλέφωνο και στην άλλη πλευρά της γραμμής είναι ο φίλος της Alice, ο Βaker  που πληροφορεί, ασθμαίνοντας, τον γιατρό ότι η μητέρα της κοπέλας-σε μια στιγμή ειλικρίνειας και νηφαλιότητας-ομολόγησε πως η Alice δεν είναι δικό της παιδί, αλλά παιδί που εγκαταλείφθηκε στην πόρτα της από αγνώστους. 

    Έτσι η εγχείρηση στείρωσης ματαιώνεται και η ταινία τελειώνει με το ζευγάρι να προχωρά πλέον, στο γάμο του.

    Αυτή λοιπόν η ταινία, προβλήθηκε σε λίγες μόνο αίθουσες διότι όταν υποβλήθηκε στη Διεύθυνση Κώδικα Παραγωγής, έναν οργανισμό που γνωμοδοτούσε αν μια ταινία μπορεί να προβληθεί σε πανεθνική κλίμακα, απορρίφθηκε εξαιτίας των πολύ ρεαλιστικών στιγμιοτύπων του χειρουργείου. Και η υποδοχή της όμως, από τις επιμέρους πολιτείες και αίθουσες κινηματογράφου ήταν αρνητική. Η Νέα Υόρκη για παράδειγμα, με γράμμα της στην εταιρεία που διένειμε την ταινία, αποφαινόταν πως η ταινία ήταν ακατάλληλη για το γενικό κοινό, διότι μπορεί να υποκινήσει σε παραβατική δραστηριότητα και ηθική χαλαρότητα.

    Αν αναρωτιέστε πώς ήταν δυνατόν να υπάρχει και να δραστηριοποιείται με τόση αποτελεσματικότητα, ένας μηχανισμός λογοκρισίας που να περιορίσει τη διανομή της ταινίας, η απάντηση βρίσκεται σε μια θλιβερή πτυχή της σύγχρονης αμερικανικής ιστορίας, εντός του ζοφερού κλίματος της οποίας μεταφυτεύθηκε και άνθισε το “Κίνημα της Ευγονικής“.


    Η Ευγονική, αποτελεί μια κακή εφαρμογή των νόμων της κληρονομικότητας, την οποία επενόησε γύρω στα 1869 ο Francis Galton, ο πολυμαθής και πολυπράγμων (ασχολήθηκε με την στατιστική, την ψυχολογία και τη μετεωρολογία) ξάδελφος του Κάρολου Δαρβίνου. Ο Galton, αγνοώντας, νομικούς, ηθικούς, αλλά και επιστημονικούς περιορισμούς, θεώρησε πως θα ήταν σκόπιμο στις ανθρώπινες κοινωνίες, να εφαρμοστεί ένα είδος τεχνικής επιλογής που, διά των επιλεκτικών διασταυρώσεων μεταξύ ζευγαριών τα οποία είχαν επιθυμητούς, προνομιακούς χαρακτήρες (ευφυείς, υγιείς, ταλαντούχοι), θα μπορούσαν να οδηγήσουν στη βελτίωση του ανθρώπινου είδους, σε κάθε τομέα της δραστηριότητάς του (διανοητικό, οικονομικό, κοινωνικό κ.τ.λ.).

    Οι απόψεις του Galton, παρά το ότι θεωρούσαν λανθασμένα, πως όλα ανεξαιρέτως τα χαρακτηριστικά έχουν γενετικό υπόβαθρο, και παρά το ότι δεν απαντούσαν στο θεμελιώδες επιστημονικό και ηθικό ερώτημα: Ποιος είναι αυτός που ορίζει αν ένα γνώρισμα είναι επιθυμητό ή ανεπιθύμητο, κατάφεραν να διαδοθούν στις αρχές του 20ου αιώνα σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες (Μεγάλη Βρετανία, Γερμανία, Γαλλία, ακόμη και Σοβιετική Ένωση) με τη μορφή ακραίων, αλλά και ηπιότερων εκδοχών τους, να περάσουν τον Ατλαντικό και να αποκτήσουν ρίζες στις Η.Π.Α.

    Επικεφαλής του κινήματος της Ευγονικής τις Η.Π.Α. ήταν ο Charles Davenport (1866-1944), ένας επιφανής βιολόγος και ο Harry Laughlin, ένας κοινωνιολόγος εκπαιδευτικός. Ο πρώτος ίδρυσε το 1910 στο Cold Spring Harbor Laboratory, το Γραφείο Καταγραφής Ευγονικής (Eugenics Record Office), που αποσκοπούσε στη “βελτίωση των φυσικών, σωματικών, ψυχικών και ιδιοσυγκρασιακών ιδιοτήτων της οικογένειας” και ο δεύτερος απετέλεσε τον πρώτο διευθυντή του. Το γραφείο, υπό τη διεύθυνση του Laughlin συνέλεγε “δεδομένα” και κατήρτιζε γενεαλογικά δένδρα που απεικόνιζαν τη μεταβίβαση, φυσικών, διανοητικών, ακόμη και “ηθικών” χαρακτηριστικών, εστιάζοντας σε αυτά που θεωρούσε αμιγώς κληρονομικά, όπως η ροπή στην οκνηρία και την εξαθλίωση, η εγκληματικότητα, ο νανισμός, η διανοητική καθυστέρηση.

    Το κίνημα αυτό, κάθε άλλο παρά περιορίστηκε στην “ακαδημαϊκή” σφαίρα. Αντιθέτως κατέστη ένα κοινωνικό κίνημα, με αρκετά μεγάλη απήχηση. Κατά τη διάρκεια των τριών πρώτων δεκαετιών του 20 αιώνα, ιδρύονταν σε πολλές αμερικανικές πολιτείες εταιρείες ευγονικής και προκηρύσσονταν διαγωνισμοί και εκθέσεις που επιβράβευαν τις οικογένειες “με την καλύτερη φυσική κατάσταση” ή με “το καλύτερο μωρό“. 

    Το αμερικανικό κίνημα γρήγορα ξεπέρασε τον ιδρυτή της ευγονικής, υιοθετώντας μια περισσότερο επιθετική στάση από τον ίδιο, αλλά και τη μορφή του κινήματός του στη Μεγάλη Βρετανία. Ενώ ο Galton και το κίνημα της ευγονικής στην πατρίδα του, προωθούσε την επιλογή γονέων σύμφωνα με τα προνομιακά χαρακτηριστικά τους, ώστε αυτά να διαδοθούν στον ανθρώπινο πληθυσμό, η αμερικανική εκδοχή της, πήγε ένα βήμα παραπέρα: Επεκρότησε τον αποκλεισμό γονέων που είχαν ανεπιθύμητα χαρακτηριστικά. Ήταν φυσικό ότι με μια τέτοια κατεύθυνση, οι πρώτοι που επλήγησαν ήταν τα φτωχά, εξαθλιωμένα, και αγράμματα τμήματα του αμερικανικού πληθυσμού, όπως και μετανάστες, που συγκέντρωναν πολλά από τα μειονεκτικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά, σύμφωνα με τις αντιλήψεις του ευγονικού κινήματος. 

    Έτσι δεν άργησαν να ψηφίζονται, σε διαδοχικές πολιτείες νόμοι που επέβαλαν την υποχρεωτική στείρωση σε ανθρώπους οι οποίοι θεωρούντο φορείς επιβλαβών γονιδίων.  Η πρώτη πολιτεία που θέσπισε νόμο για την υποχρεωτική στείρωση ήταν η Ιντιάνα, το 1907. Ύστερα την σκυτάλη πήρε η Καλιφόρνια για να ακολουθήσουν, ως το 1931 περισσότερες από 20 πολιτείες. Με την εφαρμογή αυτών των νόμων στειρώθηκαν υποχρεωτικά, περισσότεροι από 60.000 αμερικανοί πολίτες, κυρίως άτομα με ειδικές ανάγκες, αλκοολικοί, αλλά και άτομα που είχαν δείξει παραβατική συμπεριφορά. 

    Προϊόν της επιρροής του κινήματος της ευγονικής ήταν και ο νόμος για τον περιορισμό της μετανάστευσης που πέρασε το Αμερικανικό Κογκρέσο το 1924. Ο νόμος αυτός που στηριζόταν στις αυθαίρετες ευγονικές υποθέσεις επέβαλε και διακρίσεις μεταξύ των μεταναστών που συνέρρεαν, μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου στις Η.Π.Α. Πιο συγκεκριμένα μείωνε την ποσόστωση εισδοχής σε μετανάστες που προέρχονταν από τη Νότιο και Ανατολική Ευρώπη, διότι θεωρούνταν γενετικά κατώτεροι, ενώ αντιθέτως αύξανε το ποσοστό εισδοχής μεταναστών από χώρες της Δυτικής Ευρώπης, καθώς θεωρούνταν γενετικά ανώτεροι.

    Το κίνημα της ευγονικής μετά το 1934 άρχισε να φθίνει, ώστε σήμερα να αποτελεί ένα μακρινό και άγνωστο για πολλούς αμερικανούς παρελθόν της σύγχρονης ιστορίας τους. Σε αυτό συνέβαλε και η ναζιστική θηριωδία που εν πολλοίς θεμελιώθηκε στις αβάσιμες και ρατσιστικές ευγονικές θεωρήσεις. 

    Για όποιον λοιπόν επιθυμεί να δει, αυτήν την ιστορική ταινία, ο πολύτιμος δικτυακός τόπος του archive.org, αυτή η βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας του διαδικτύου, μας την παρέχει γενναιόδωρα:

  • Η βιολογία στο εκπαιδευτικό σύστημα της ναζιστικής Γερμανίας

    Σε μια χώρα της οποίας κυρίαρχο δόγμα ήταν η ρατσιστική ιδεολογία, μόνο παράδοξο δεν είναι πως η βιολογία, ή καλύτερα η “βιολογία”, μαζί με την ιστορία και τη φυσική αγωγή περιλαμβανόταν στα μαθήματα που είχαν περίοπτη θέση στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα που τηρείτο απαρέγκλιτα, κάτω από το άγρυπνο βλέμμα της Εθνικής Σοσιαλιστικής Ένωσης Εκπαιδευτικών – του βραχίονα δηλαδή του ναζιστικού καθεστώτος με το οποίο εξασφαλιζόταν η  ιδεολογική συγκρότηση και πειθαρχία των εκπαιδευτικών.

    Ότι η διδασκαλία της βιολογίας ήταν μεγίστης σημασίας για το 3ο Ράιχ, ήταν συνέπεια πως το αντικείμενο αυτό μπορούσε, διαστρεβλωμένο, να συνδεθεί άμεσα με τα κύρια ιδεολογικά μοτίβα του ναζιστικού καθεστώτος και να εξυπηρετήσει τη διάδοση και αποδοχή τους. 

    Το δόγμα “Αίμα και Γη“, σύμφωνα με το οποίο το συνεχές και καθαρό εθνικό σώμα (αίμα) συνδεόταν αναπόσπαστα και μυστηριακά με την περιοχή εγκατάστασής του  (Γη) – για να δηλωθεί η αντίθεση του εδραίου τρόπου ζωής της άριας γερμανικής αγροτιάς με τον εβραϊκό, κυρίως νομαδισμό – εμπεδωνόταν με την αξιοποίηση της θεωρίας της κληρονομικότητας και τη διδασκαλία μιας οικολογίας που συνδέει άρρηκτα τα φυσικά χαρακτηριστικά και την  ψυχοσύνθεση ενός λαού με το κλίμα και το έδαφος στο οποίο ζει. Το δόγμα του “Ζωτικού Χώρου“, σύμφωνα με το οποίο ο γερμανικός λαός είχε το ηθικό δικαίωμα να επεκτείνει, χάριν της ευημερίας του, τα γεωγραφικά όρια του κράτους,  επιχειρηματολογείτο με τη συνδρομή της θεωρίας της εξέλιξης,  την οποία οι ναζιστές αντιλαμβάνονταν ως έναν ανελέητο και αναπόφευκτο αγώνα μεταξύ των διαφορετικών φυλών.

    Για τους λόγους αυτούς τα σχολικά προγράμματα σπουδών που εισήχθησαν το 1938 στη Γερμανική εκπαίδευση, εφάρμοζαν ό,τι εννοούσε ο Paul Brohmer, ο παλαιός μαθητής του Haeckel και πλέον εξέχουσα φυσιογνωμία της διδακτικής της βιολογίας στο 3ο Ράιχ, λέγοντας πως: “H διδασκαλία της βιολογίας πρέπει να είναι στενά συνδεδεμένη με τα ηθικά και ιδεολογικά ζητήματα“. Τα προγράμματα αυτά, επίσης, πραγμάτωναν το αίτημα του ιδρυτή Εθνικής Σοσιαλιστικής Ένωσης Εκπαιδευτικών Hans Schemm, “οι μαθητές  να σκέπτονται ταυτόχρονα, τόσο με βιολογικούς, όσο και με εθνικούς όρους“, που άλλωστε ήταν ο εμπνευστής του αποφθέγματος πως: “Ο Εθνικοσοσιαλισμός είναι η πολιτικά εφαρμοσμένη βιολογία“. 

    Τα σχολικά εγχειρίδια, οι οδηγοί διδασκαλίας του εκπαιδευτικού, το εποπτικό υλικό, όλα ήταν συνταγμένα, ώστε διά της διδασκαλίας της κληρονομικότητας, της βιολογίας της αναπαραγωγής, του νόμου της Φυσικής Επιλογής να επισημαίνουν τους κινδύνους του “φυλετικού εκφυλισμού”, την ανάγκη της διατήρησης της κληρονομικής υγείας και το φυσικό δικαίωμα της επιβολής του ισχυρότερου στον ασθενέστερο. Έτσι οι μαθητές διαπαιδαγωγούνταν ώστε να επικροτούν τις ρατσιστικές και ευγονικές πολιτικές του καθεστώτος, που περιλάμβαναν τη στείρωση πασχόντων από κληρονομικά ή ψυχιατρικά νοσήματα, ακόμη και την ευθανασία τους, προκειμένου να διαφυλαχτεί η καθαρότητα του γερμανικού αίματος και να διατηρηθεί η υψίστης σημασίας κληρονομική υγεία του.

    Η μύτη του Εβραίου μοιάζει με 6
    Εκφυλισμός του λαού-Θάνατος του λαού

    Για να εξυπηρετηθεί ένα τέτοιο πρόγραμμα το μάθημα της βιολογίας διδασκόταν σε όλες τις τάξεις για δύο ώρες, και άλλα αντικείμενα που κατά παράδοξο τρόπο είχαν υποβαθμιστεί, όπως η Χημεία και τα Μαθηματικά, περιελάμβαναν στην ύλη τους εφαρμογές και παραδείγματα που αντλούνταν από βιολογικά αντικείμενα, ενώ η διδασκαλία των θρησκευτικών, που θα μπορούσε να εγείρει ηθικά ερωτήματα, κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1930 περιορίστηκε ή καταργήθηκε. Τα περισσότερα σχολεία δεν ήταν μεικτά, ώστε να διαφοροποιείται η εκπαίδευση των αγοριών από τα κορίτσια.

    Οι μαθητές διδάσκονταν την ταξινόμηση των διαφόρων φυλών, έκαναν μαθήματα κρανιομετρίας, διδάσκονταν την κληρονομικότητα των φυσικών και διανοητικών χαρακτηριστικών και μελετούσαν με τη βοήθεια διαφανειών και μικρών ταινιών τις διαφορές ανάμεσα στα αμιγή φυλετικώς άτομα και σε εκείνα που λόγω φυλετικών επιμειξιών ήταν κατώτερα και από κληρονομική άποψη μειονεκτικά. Το 1938 ο Alfred Vogel, ένας από τους συντάκτες του προγράμματος σπουδών για τη βιολογία και διευθυντής δημοτικού σχολείου στη Βάδη, παρήγαγε μια σειρά αντισημιτικών χαρτών, ως εκπαιδευτικό υλικό του νέου προγράμματος σπουδών. Αυτό συνοδευόταν από ένα βιβλίο εκπαιδευτικού για τη διδασκαλία της βιολογίας στο δημοτικό.


    Σύγκριση γερμανόπουλων με εβραιόπουλα
    Η περίθαλψη 130 ψυχικά ασθενών κοστίζει όσο η κατασκευή 17 οικιών για υγιείς οικογένειες της εργατικής τάξης.

    O Vogel σύστηνε στους δασκάλους να δημιουργούν στους σχολικούς κήπους μια “φυλετική γωνιά” προκειμένου να αποδειχτεί ότι οι διασταυρώσεις μεταξύ καθαρών ποικιλιών παράγουν πιο εύρωστα και υγιή φυτά σε σχέση με τις διασταυρώσεις μεταξύ καθαρών και υβριδίων. Ο Vogel συμβούλευε τους δασκάλους να συσχετίζουν τα αποτελέσματα αυτών των διασταυρώσεων με την ανθρώπινη κοινωνία και να παροτρύνουν τους μαθητές τους να μην εστιάζουν μόνο στα εμφανή γνωρίσματα των εμβίων όντων, αλλά και στα “κρυμμένα”, καθώς σε κοινωνικό επίπεδο έπρεπε να υπάρχει προσοχή. Ενέδρευε ο κίνδυνος κάποιος να ήταν Εβραίος, ακόμη και αν δεν έμοιαζε με Εβραίο, ή δεν θρησκευόταν με βάση το Εβραϊκό τυπικό. Γενικότερα όμως οι σχολικοί κήποι αποτελούσαν για τη ναζιστική παιδαγωγική ένα σημαντικό στοιχείο του σχολικού προγράμματος, καθώς θα έπρεπε να αποτελούν μια μικρογραφία της “εθνικής κοινότητας” στην οποία οι μαθητές ασκούσαν τις φυσικές δεξιότητές τους, μάθαιναν να καλλιεργούν φρούτα και λαχανικά και διδάσκονταν την αίσθηση του καθήκοντος και της υπευθυνότητας απέναντι στο Ράιχ και τους σκοπούς τους.

    Στους χάρτες του Vogel οι Εβραίοι παρουσιάζονταν ως απάτριδες εισβολείς που αποσκοπούσαν σε συνεργασία με τους Μασώνους, στην παγκόσμια οικονομική και πολιτική κυριαρχία. Στους ίδιους χάρτες επισημαινόταν το επαχθές οικονομικό κόστος για τη λειτουργία ιδρυμάτων που περιθάλπουν ψυχικά και διανοητικά ασθενείς, που θα μπορούσε να διατεθεί για την πρόοδο και την ευημερία του Γερμανικού λαού.

    Η περίθαλψη των ασθενών από κληρονομικά νοσήματα κοστίζει πάνω από 50.000 μάρκα, ως την ηλικία των 60 ετών.

    Η διδασκαλία της βιολογίας στα κορίτσια αποσκοπούσε στο να τους αναπτύξει το μητρικό ένστικτο, να τα προετοιμάσει για τον έγγαμο βίο, τη φροντίδα του μωρού και της οικογένειας, την παροχή πρώτων βοηθειών και γενικά την προσφορά τους στην οικογενειακή και εθνική οικονομία.

    Κλείνοντας το μικρό σημείωμά μας, ας επισημάνουμε πως η επιτυχία του ναζιστικού καθεστώτος, ήταν πρωτίστως η επιτυχία της εκπαίδευσής του. Χωρίς αυτήν, δεν θα είχε διατηρηθεί και υπηρετηθεί ένας καθεστώς, που από την πρώτη στιγμή της γέννησής του, όλα έδειχναν ότι θα οδηγούσε στα 70 εκατομμύρια νεκρών που θρήνησε, εξαιτίας του η ανθρωπότητα.  

    Για τη σύνταξη του άρθρου αξιοποιήθηκαν οι πηγές:

    • https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/indoctrinating-youth
    • https://spartacus-educational.com/GEReducation.htm
    • https://www.bbc.com/bitesize/guides/z897pbk/revision/2
    • Education in Nazi Germany (Lisa Pine)

     

  • Ένα ιστορικό άρθρο του Th. Dobzhansky για την τύχη του αγνοούμενου, Nikolai Vavilov

    Th. Dobzhansky


    Το 1947, ο Theodosius Dobzhansky είχε δημοσιεύσει ένα άρθρο στο περιοδικό Journal of Heredity, με το οποίο ενημέρωνε τη διεθνή επιστημονική κοινότητα για τις διώξεις που είχαν υποστεί οι Ρώσοι γενετιστές κατά τη διάρκεια της περιόδου του λυσενκοϊσμού, στο οποίο ταυτόχρονα διετύπωνε τους φόβους του, για την τύχη τού Nikolai Vavilov, ο οποίος είχε κυριολεκτικά εξαφανιστεί από το επιστημονικό προσκήνιο. Οι φόβοι αυτοί επαληθεύτηκαν, αρκετά αργότερα, όταν η ιστορική έρευνα διεπίστωσε ότι ο σημαντικός Ρώσος γενετιστής, είχε πέσει θύμα των διώξεων του σταλινικού καθεστώτος. Δημοσιεύουμε το άρθρο αυτό, καθώς πέρα από την ιστορική σημασία του αποτελεί μια δραματική έκκληση για την υπεράσπιση της ανεξαρτησίας της επιστήμης. 





    N. I. VAVILOV, A MARTYR OF GENETICS
    1887—1942
    TH . DOBZHANSKY Columbia University
    Journal of Heredity (1-8-1947)

    Οι βιολόγοι σε όλον τον κόσμο για μια σχεδόν δεκαετία ανησυχούν για την τύχη του N. I. Vavilov, του διαπρεπέστερου ίσως Ρώσου γενετιστή. Το εύρος της τραγωδίας του ανθρώπου αυτού έγινε γνωστό μόλις πρόσφατα. Είναι πια καθαρό πως η γενετική οφείλει να αποδώσει φόρο τιμής στη μνήμη του, όχι μόνο διότι η έρευνα και η εργασία του στην οργάνωση και καθοδήγηση της έρευνας ήσαν εξαιρετικές, αλλά και διότι υπέστη μαρτύρια, χάριν της επιστήμης της Γενετικής.  

    Στους καιρούς μας, το να είσαι επιστήμονας δεν θεωρείται συνήθως ως ένα επικίνδυνο επάγγελμα, αλλά περισσότερο μια δραστηριότητα που εξασφαλίζει κάποιου είδους ασφάλεια και τις μικρές ανέσεις μιας ζωής της μεσαίας τάξης. Δεν συνέβη αυτό με τον Vavilov. Αγνόησε τις προσωπικές ανέσεις και αφιέρωσε τον εαυτό του στο έργο του. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του έπρεπε να υποφέρει από την αγωνία του να βλέπει τα αποτελέσματα των προσπαθειών του από ανικάνους. Συνάντησε τον θάνατο στις ψυχρές και εχθρικές ακτές της Ανατολικής Σιβηρίας.
    Nikolai Vavilov

    Ο Ν. Ι. Vavilov γεννήθηκε το 1887 και ήταν γιος ενός πλούσιου εμπόρου. Προερχόταν από την παράδοξη τάξη των επιφανών εμπόρων της παλαιάς Ρωσίας η οποία για αιώνες έτεινε να αποτελεί μια κλειστή κάστα που εξειδικευόταν στην αποκόμιση κέρδους, αλλά δεν ήταν γνωστή για τα πνευματικά επιτεύγματά της. Ωστόσο στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ου, από την τάξη αυτή εντελώς ξαφνικά ξεπήδησε μια γενιά ηγετών σε όλα τα πεδία της διανοητικής προσπάθειας. Μεταξύ αυτών ήταν ο Ν. Ι. Vavilov και ο αδελφός του, ο φυσικός Sergei, νυν πρόεδρος της Ακαδημίας Επιστημών της Ε.Σ.Σ.Δ. Ο νεαρός Vavilov είχε τη δυνατότητα να λάβει την καλύτερη εκπαίδευση που τα χρήματα μπορούν να εξασφαλίσουν. Ο Nikolai διάλεξε τη βιολογία και τη γεωργία, ως ειδικότητά του. Απεφοίτησε από τη Γεωργική Ακαδημία του Petrovsko-Razumovskoe (κοντά στη Μόσχα), και αμέσως μετά στάλθηκε στο Cambridge στην Αγγλία, για να συνεχίσει τις σπουδές και την έρευνά του.  Εκεί έγινε μαθητής και στενός φίλος του William Bateson και μέλος της ομάδας των πρωτοπόρων γενετιστών, εκείνης της εποχής. Το 1913-1914 εργάστηκε στο Φυτοκομικό Ινστιτούτο John Innes, που είχε ιδρύσει ο Bateson. 
    Ακόμη και πριν τη μετάβασή του στην Αγγλία ο Vavilov είχε αρχίσει να μελετά την ανοσία των δημητριακών σε μύκητες και δημοσίευσε αρκετές εργασίες σε αυτό το θεωρητικά ενδιαφέρον και πρακτικά σημαντικό αντικείμενο (1913). Στη συνέχεια προχώρησε στη διερεύνηση της γενετικής βάσης της ανοσίας και την περιέγραψε με μεντελικούς όρους. Μετά την επιστροφή του στη Ρωσία και ενώ είχε αρχίσει ο Α΄Παγκόσμιος Πόλεμος ο Vavilov ξεκίνησε το σπουδαίο έργο του για την προέλευση των καλλιεργούμενων φυτών. Αυτή η μνημειώδης μελέτη-αναμφισβήτητα η σημαντικότερη συνεισφορά του Vavilov  στην έρευνα-δημοσιεύθηκε το 1926 σε ένα βιβλίο που παραμένει κλασικό, δηλαδή τα “Κέντρα Προέλευσης των Καλλιεργούμενων φυτών”. Εδώ ο Vavilov παρέθεσε μια σύνθεση του όγκου των πληροφοριών που είχαν συσσωρευτεί στη βοτανική βιβλιογραφία από την εποχή του de Candolle και ανέπτυξε τη δική του θεωρία των κύριων κέντρων προέλευσης και συγκέντρωσης της γενετικής ποικιλότητας των καλλιεργούμενων φυτικών ειδών. Αυτή η εργασία του, τού απεκόμισε διεθνή αναγνώριση και έπαινο. Η άλλη σημαντική θεωρία του “Ο νόμος των Ομολόγων Σειρών στην Ποικιλότητα” (1920, 1922, 1935) αποτελεί μια εμπειρική γενίκευση η οποία υποστηρίζει πως τα συγγενικά βιολογικά είδη τείνουν να παραλληλίζονται το ένα ως προς το άλλο στη γενετική ποικιλότητα.

    Οργάνωση της Σοβιετικής Γενετικής

    Η Ρωσική επανάσταση άνοιξε ένα απεριόριστο πεδίο εφαρμογής της ενεργητικότητας του Vavilov. Μετά από ένα χρονικό διάστημα παραμονής του ως καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Saratov (1917-1920) τοποθετήθηκε ως υπεύθυνος του Γραφείου Βοτανικής του Petrograd (1920). Μέσα σε λίγα χρόνια, κατέστησε αυτό του ασήμαντου κύρους γραφείο του παλαιού Υπουργείου, σε ένα από τα μεγαλύτερα και πλέον δραστήρια ινστιτούτο γεωργικής έρευνας, διεθνώς. Δεν περιορίστηκε μόνο στην αξιοθαύμαστη προσπάθεια οργάνωσης του ινστιτούτου, αλλά ταξίδεψε σε όλην την Ευρώπη και τις Η.Π.Α. προκειμένου να οικοδομήσει σχέσεις με επιστήμονες, απ’ όλον τον κόσμο. Ακόμη πιο σημαντικό, επιστρέφοντας στη Ρωσία, έφερνε μαζί του μια ολόκληρη βιβλιοθήκη επιστημονικής βιβλιογραφίας, η πρόσβαση στην οποία είχε διακοπεί λόγω του πολέμου και είχε αποκλειστεί, από την επανάσταση. Ενεργοί βιολόγοι απ’ όλην τη Ρωσία συνέρρεαν στη βιβλιοθήκη του νέου ινστιτούτου, για να γνωρίσουν τις προόδους της παγκόσμιας επιστήμης. Όχι λίγοι από αυτούς, τελικώς εντάχθηκαν στο ταχέως αναπτυσσόμενο δίκτυο συνεργατών του Vavilov. Άλλοι προσανατολίστηκαν προς νέα αντικείμενα έρευνας που ενσωματώθηκαν στην εργασία του ομίλου που είχε συστήσει ο Vavilov. Ακόμη, άλλοι επιστρέφοντας στα εργαστήριά τους έφεραν μαζί τους την έμπνευση και τον ενθουσιασμό που επικρατούσε στον κύκλο του Vavilov.
    Σε λίγα χρόνια το Πανενωσιακό Ινστιτούτο Εφαρμοσμένης Γενετικής και Νέων Καλλιεργειών, όπως τώρα αποκαλείται το Γραφείο, έγινε το κέντρο μιας ομοσπονδίας γεωργικών ερευνητικών ινστιτούτων που ήταν διάσπαρτα σε όλην την Ε.Σ.Σ.Δ., από τον πολικό κύκλο, ως τις υποτροπικές περιοχές του Καυκάσου και του Τουρκεστάν. Το συνολικό προσωπικό αυτών των ινστιτούτων το 1934 ανερχόταν στα 20.000 άτομα.
    Παρά το τεράστιο βάρος των διοικητικών ευθυνών, ο Vavilov κατόρθωσε να παραμείνει ο de facto ηγέτης της επιστημονικής έρευνας, όπως και ο πρόεδρος αυτού του άνευ προηγουμένου ερευνητικού οργανισμού, που άλλαξε για μια ακόμη φορά την ονομασία του σε Πανενωσιακή Ακαδημία Γεωργικών Επιστημών Λένιν. Η προφανώς απεριόριστη ενέργειά του και ζωτικότητά του αρκούσαν, τόσο για την εκπλήρωση των διοικητικών καθηκόντων του, όσο και για τη δημιουργική έρευνα. Για το έργο του αυτό έτυχε γενικής αναγνώρισης. Κατέστη μέλος της Κεντρικής Εκτελεστικής Επιτροπής (κάτι που αντιστοιχεί, περίπου, στην Αμερικανική Γερουσία) και ήταν ένα από τα ελάχιστα μέλη αυτού του σώματος που δεν ήταν κομμουνιστές. Το 1929 εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Επιστημών της Ε.Σ.Σ.Δ. και το 1931 πρόεδρος της Πανενωσιακής Γεωγραφικής Εταιρείας και διευθυντής του Ινστιτούτου Γενετικής της Ακαδημίας.

    Παγκόσμιος ταξιδευτής

    Τα πρακτικά προβλήματα της βελτίωσης της γεωργίας στην Ε.Σ.Σ.Δ. προσεγγίστηκαν από τον Vavilov με το δικό του χαρακτηριστικό σαρωτικό εύρος και όραμα. Αντιλήφθηκε πως οι οι νέες και βελτιωμένες ποικιλίες των οικονομικού ενδιαφέροντος φυτών, μπορούσαν να προκύψουν μόνο από τον συνδυασμό αξιόλογων γονιδίων. Τέτοια γονίδια μπορούν να βρεθούν διάσπαρτα στις υπάρχουσες ποικιλίες, τόσο τις “καθαρόαιμες”, όσο και στις πρωτόγονες που υπάρχουν σε όλον τον κόσμο, και ιδιαίτερα στα “Κέντρα Προέλευσης”. Έχοντας ασχοληθεί επιστημονικά με τις διασταυρώσεις φυτών, κατάλαβε πως πρώτα έπρεπε να απογράψει τις διαθέσιμες πηγές των γενετικών πρώτων ύλων, που θα ήταν χρήσιμες στο έργο του. Μια τέτοια παγκόσμια απογραφή θα ήταν πέραν των δυνατοτήτων ενός μεμονωμένου επιστήμονα ή μιας μικρής ομάδας επιστημόνων. Αλλά ο Vavilov θεωρούσε, πως ένα ίδρυμα όπως αυτό που είχε στήσει και υποστηριζόταν από τους πόρους ενός σοσιαλιστικού κράτους, θα μπορούσε να αναλάβει το ιστορικό αυτό έργο. Ως εκ τούτου ο Vavilov και οι συνεργάτες του ταξίδευαν και συνέλεγαν επιστημονικό υλικό από 60 περίπου χώρες του κόσμου. Η επιστημονική και πρακτική αξία των συλλογών που συγκεντρώθηκαν στο ινστιτούτο που διηύθυνε ο Vavilov ήταν ανεκτίμητη.
    Ο Vavilov από μόνος του ήταν πιθανότατα ο πιο ταξιδεμένος βιολόγος της εποχής μας. Επισκέφθηκε τις Η.Π.Α. και τη Δυτική Ευρώπη πολλές φορές και ήταν γνωστός και αγαπητός από τους περισσότερους σύγχρονούς του γενετιστές και βοτανολόγους. Ήταν όμως, εξίσου, ένας εξερευνητής που δεν δίσταζε να εισδύει, με μια μέτρια για να μην πω πενιχρή οικονομική στήριξη, σε περιοχές απομονωμένες από το κύριο οδικό δίκτυο. Τόσο νωρίς, όσο το 1916 είχε εξερευνήσει την Περσία, την Τουρκομανία και την Μπουχάρα. Το 1920-1923 επισκέφθηκε διάφορα τμήματα της Μέσης Ασίας, συμπεριλαμβανομένου του Τατζικιστάν και του Παμίρ. Το 1924 πραγματοποίησε ένα μακρύ και επίπονο ταξίδι στο Αφγανιστάν. Το 1925 μετέβη στην Χίβα. Το 1927 μελέτησε την περιοχή της Μεσογείου, από την Πορτογαλία και το Μαρόκο, ως τη Συρία και την Υπεριορδανία και μετείχε σε μια εξερευνητική αποστολή στην Αιθιοπία και στη Σομαλιλάνδη. Το 1929 επισκέφθηκε το Κινεζικό Τουρκεστάν (κοιλάδα Tarim). Τελικώς το 1930 και μεταξύ των ετών 1932-1933 ταξίδεψε και έκανε μια ευρεία συλλογή δειγμάτων στο Μεξικό, την Κεντρική και Νότιο Αμερική. Η χώρα που δεν μπόρεσε να επισκεφθεί, παρά τη σφοδρή επιθυμία του να το πράξει ήταν η Ινδία, επειδή η κυβέρνησή της ήταν ακλόνητη να του το επιτρέψει. Ο καθηγητής H. J. Muller με πληροφόρησε, ότι από μια τραγική ειρωνεία ο Vavilov, τελικώς προσεκλήθη να επισκεφθεί την Ινδία το φθινόπωρο ή τον χειμώνα του 1937. Αλλά όταν επιτέλους του δόθηκε αυτή η ευκαιρία, δεν του το επέτρεψε η δική του κυβέρνηση, δηλαδή της Ε.Σ.Σ.Δ. Τα αποτελέσματα αυτής της δραστηριότητας μπορούν να συναχθούν από το γεγονός, πως περισσότερα από 25.000 δείγματα, σιταριού μόνο, συλλέχθηκαν και καλλιεργήθηκαν σε πειραματικές καλλιέργειες που ήταν διάσπαρτες σε διάφορες περιοχές της Ε.Σ.Σ.Δ.

    Αφοσίωση στην επιστήμη

    Ο Vavilov ήταν πρώτα και κύρια άνθρωπος της δράσης. Η ενεργητικότητά του, η αποφασιστικότητά του, καθώς και η εργασιακή ικανότητά του ήταν εντυπωσιακές. Ήταν πράγματι ικανός να κοιμάται 4 με 6 ώρες την ημέρα, χωρίς να εκδηλώνει καμιά επιθυμία για ξεκούραση ή αναψυχή. Δεν είναι περίεργο λοιπόν που οι συνεργάτες του, δεν θεωρούσαν προνόμιο να ταξιδέψουν ή να ζήσουν μαζί του για πολλές συνεχείς ημέρες. Οι ανέσεις και οι ευκολίες μετρούσαν ελάχιστα για τον Vavilov. Τη δεκαετία του 1920, που ήταν ένας από τους επιστήμονες με τη μεγαλύτερη επιρροή στην Ε.Σ.Σ.Δ. ζούσε στο γραφείο του στο Ινστιτούτο Εφαρμοσμένης Βοτανικής, χρησιμοποιώντας ως κρεβάτι του, έναν παλιό δερμάτινο καναπέ. Τα γεύματά του τα ετοίμαζε η σύζυγος του επιστάτη του, που δεν διακρινόταν για τη μαγειρική της τέχνη. Όταν παντρεύτηκε τη συνεργάτιδά του Ε. Ι. Barulina η νέα κυρία Vavilov ανεκάλυψε ότι τα έξοδα του νοικοκυριού έπρεπε να καλύπτονται, για τους πρώτους κυρίως μήνες, από τον δικό της μισθό. Ο πολύ μεγαλύτερος δικός του μισθός διατίθετο στην οικονομική βοήθεια, κάθε λογής ανθρώπων, πολλούς από τους οποίους γνώριζε ελάχιστα.
    Παρά το γεγονός ότι ήταν υποχρεωμένος να κάνει τη ζωή ενός πολυάσχολου στελέχους, ούτε εγκατέλειψε τη δική του δημιουργική έρευνα, ούτε καταδέχτηκε να την κάνουν, στο όνομά του, οι βοηθοί του. Επιπλέον, έβρισκε χρόνο να διαβάζει την τρέχουσα επιστημονική βιβλιογραφία για τις σύγχρονες προόδους της Γενετικής και της γεωργικής έρευνας, κάτι που ελάχιστοι επιστήμονες επιφορτισμένοι με διοικητικά καθήκοντα, καταφέρνουν να κάνουν. Απολάμβανε πάντα να συζητά τα τρέχοντα προβλήματα της έρευνας με άλλους επιστήμονες, ακόμη και με τους αρχαρίους. Αλλά για να είχε κανείς το προνόμιο να μετέχει σε μια τέτοια συζήτηση, έπρεπε να δεχτεί ένα ραντεβού, σε τελείως ανορθόδοξη ώρα. Ο Vavilov δεν είχε ούτε κατ’ ελάχιστον την αυτεπίγνωση εκκεντρικότητας που συνοδεύει έναν εξέχοντα άνθρωπο, και ο τρόπος που απευθυνόταν στους ίσους με αυτόν, αλλά και στους νεότερους, ήταν εξίσου άμεσος, πρόσχαρος και ειλικρινής.
    Για τον Vavilov, όλα τα αξιόλογα επιστημονικά προβλήματα αφορούσαν στην ευημερία ολόκληρου του κόσμου, συνεπώς όλος ο κόσμος έπρεπε να συμβάλλει στη λύση τους. Σχεδόν όλες οι δημοσιεύσεις που γράφηκαν από την πένα του, επαληθεύουν αυτό το πραγματικά κοσμοπολίτικο πνεύμα του συντάκτη τους. Γοητευόταν από τις μεγάλες κλίμακες και από τις παγκόσμιες συνέπειες των ιδεών του. Σύμφωνα με τα  λόγια ενός φίλου του, ένα θεμελιώδες χαρακτηριστικό του Vavilov ήταν ότι απεχθανόταν τις ποσότητες που ήσαν μικρότερες του εκατομμυρίου… Επίσης ο Vavilov ήταν ένας ένθερμος Ρώσος πατριώτης. Εκτός Ρωσίας θεωρείτο κομμουνιστής, κάτι που δεν ήταν. Είχε όμως υποδεχτεί ολόψυχα την επανάσταση, επειδή πίστευε πως άνοιγε ευρύτερες προοπτικές για την ανάπτυξη της χώρας και του Ρωσικού λαού, που δεν θα είχαν υπάρξει αλλιώς. Τον Οκτώβριο του 1930 σε μια επίσκεψη στο Εθνικό Πάρκο Sequoia, παρουσία του συντάκτη αυτού του άρθρου (και απουσία οποιουδήποτε άλλου) είχε δηλώσει με μεγάλη έμφαση πως κατά την άποψή του, οι δυνατότητες προσφοράς στην ανθρωπότητα που υπήρχαν στην Ε.Σ.Σ.Δ. ήταν τόσο μεγάλες και συναρπαστικές, ώστε για χάρη τους, να μάθει κανείς να παραβλέπει τις σκληρότητες του καθεστώτος. Ισχυρίστηκε επίσης, ότι πουθενά σε ολόκληρο τον κόσμο, το έργο των επιστημόνων δεν εκτιμάται, όσο στην Ε.Σ.Σ.Δ.

    Η διαμάχη με τον Lysenko

    Τo 1929 διεξήχθη, υπό την προεδρία του Vavilov, στο Λένινγκραντ ένα συνέδριο Γενετικής, Φυτοκομίας και Ζωοκομίας στο οποίο μετείχαν 1.400 σύνεδροι. Μεταξύ των 348 εργασιών που υποβλήθηκαν, υπήρχε και μια αρκετά ενδιαφέρουσα, αλλά οπωσδήποτε όχι πρωτοποριακή, με θέμα τη φυσιολογία των δημητριακών, την οποία υπέβαλε, ένας κάποιος Τ. D. Lysenko. Μερικά χρόνια αργότερα το όνομα του Lysenko έμελλε να γίνει γνωστό, όχι μόνο μεταξύ των βιολόγων αλλά και στο αναγνωστικό κοινό των εφημερίδων της Ε.Σ.Σ.Δ. Χαιρετιζόταν, ως ο επιστήμονας που επινόησε την εαρινοποίηση, μια διαδικασία με την οποία τα χειμερινά δημητριακά μπορούσαν να επηρεαστούν, ώστε να παράγουν συγκομιδές, αν σπαρθούν την άνοιξη. Το φαινόμενο της εαρινοποίησης είχε ανακαλυφθεί πολλά χρόνια στις Ηνωμένες Πολιτείες, πολύ πριν ο Lysenko το ονοματίσει. Αλλά ο Lysenko απεδείχθη αριστοτέχνης του χειρισμού της σύγχρονης δημοσιότητας. Ισχυρίστηκε, ή ισχυρίστηκαν προς όφελός του, πως η εαρινοποίηση εγκαινίαζε μια νέα εποχή στη Σοβιετική γεωργία, επιτρέποντας την καλλιέργεια σιτηρών, πολύ βοριότερα, απ΄ότι ήταν δυνατόν κατά το παρελθόν. Το ρεύμα της εαρινοποίησης ήταν δημοφιλές πριν 10 με 15 χρόνια. Είναι όμως αξιοσημείωτο, πως ελάχιστες αποδείξεις υπάρχουν για την επιτυχία της πρακτικής εφαρμογής της, είτε στην Ε.Σ.Σ.Δ., είτε οπουδήποτε αλλού στον κόσμο.
    Ο Vavilov χαιρέτισε το ντεμπούτο του Lysenko και αν και οι δημοσιευμένοι έπαινοι που του έπλεξε δεν ήταν τόσο εγκάρδιοι, προέτρεψε τα εργαστήρια να δοκιμάσουν τις ιδέες του Lysenko. Οι βλέψεις όμως του Lysenko, ήταν πολύ μεγαλύτερες. Κάπου στις αρχές της δεκαετίας του 1930 συμμάχησε με τον Ι.Ι. Present. O Present δεν ήταν βιολόγος, ούτε γεωπόνος, αλλά ειδικός στη φιλοσοφία του διαλεκτικού υλισμού. Ήταν επίσης ένας ιδιαιτέρως αποτελεσματικός ομιλητής και συγγραφέας πολεμικής ρητορικής και διέθετε μια πολιτιστική φινέτσα, που καταφανώς έλειπε από τον Lysenko. To 1935 και 1936 οι Lysenko, Present και οι οπαδοί τους χτύπησαν. Με έναν ποταμό άρθρων σε περιοδικά, εφημερίδες και ομιλιών, δήλωσαν πως η γενετική είναι ασύμβατη με τον διαλεκτικό υλισμό και τον Δαρβινισμό, που θεωρούσαν ότι είχε μολυνθεί από τον φασισμό και τις ρατσιστικές θεωρίες των Ναζί.  Υποστήριξαν επίσης, πως η εργασία του Vavilov για τη βελτίωση των ζώων και των φυτών, που βασιζόταν στις αρχές της γενετικής, είχε προκαλέσει ασυγχώρητες καθυστερήσεις στην επιτυχή έκβαση αυτών των βελτιώσεων. (Κατά την άποψή τους) πολύ θεαματικότερα και οπωσδήποτε ταχύτερα αποτελέσματα θα προέκυπταν, μόνον αν η κακοδιαχείριση του Vavilov και η ύποπτη “Μεντελική-Μοργκανική” γενετική, αντικαθίσταντο από την πατριωτική ηγεσία του Lysenko και την ακατάλυτη διαλεκτικο-δαρβινική προσέγγιση. 
    Το 1935 η απόδοση ευθυνών για την καθυστέρηση της γεωργικής παραγωγής της Ε.Σ.Σ.Δ. ήταν μια θανάσιμη κατηγορία. Για να εξεταστούν αυτές οι κατηγορίες το 1936 συγκλήθηκε ένα νέο συνέδριο για τη Γενετική και τη Γεωργία, στο οποίο προήδρευε ο Α. Ι. Muralov, ένας κυβερνητικός αξιωματούχος. Η ανάγνωση των δημοσιευμένων πρακτικών αυτού του συνεδρίου είναι οδυνηρή. Ο Lysenko και ο Present είχαν μαζί τους μια καλά οργανωμένη ομάδα οπαδών τους που επευφημούσαν, κολάκευαν και απειλούσαν. Αρκετοί γενετιστές, μεταξύ των οποίων και ο Η. J. Muller, ο Αμερικανός επισκέπτης, προσπαθούσαν ματαίως, να ανακόψουν την παλίρροια κατά της γενετικής. Το πιο αποκαρδιωτικό όμως απ’ όλα ήταν το θέαμα αξιόλογων επιστημόνων οι οποίοι απέφευγαν να πάρουν θέση, ή έκαναν ομιχλώδεις ομιλίες στις οποίες εκθείαζαν και τις δύο πλευρές. Ο ίδιος ο Vavilov έκανε δύο ομιλίες για να υπερασπιστεί τη σύγχρονη γενετική και τη γεωργική επιστήμη. Κρίνοντας τις ομιλίες αυτές από τα δημοσιευμένα πρακτικά, από τις ομιλίες αυτές έλειπε η συνήθης αποφασιστικότητα και αισιοδοξία του Vavilov, ίσως διότι διαισθανόταν πως η απόφαση εναντίον του, είχε ήδη ληφθεί. Και πράγματι το συνέδριο του 1936 στράφηκε ολοκληρωτικά κατά του Vavilov, ακριβώς όπως εκείνο του 1929 του είχε αποκομίσει τον μεγαλύτερο θρίαμβό του. 
    Αυτή η απόρριψη βάσιμων επιστημονικών αρχών με αποδεδειγμένη πρακτική αξία, προς όφελος μιας δοξασίας που υποστηριζόταν μόνο από μια πανούργα προπαγάνδα και υπέρμετρες υποσχέσεις, φαίνεται εντελώς ακατανόητη. Η υπονόμευση και κατεδάφιση του έργου βελτίωσης των φυτών, που οργανώθηκε τόσο επιτυχώς και σε τόσο μεγάλη κλίμακα  από τον Vavilov, προκάλεσαν, αναμφισβήτητα, οπισθοδρόμηση στην ανάπτυξη της γεωργίας στην Ε.Σ.Σ.Δ. Δεδομένου ότι ακόμη και με την ενεργητικότητα ενός επόμενου Vavilov, μια τέτοια οργάνωση δεν μπορεί να ξαναστηθεί εν μια νυκτί, αυτό το ολέθριο λάθος, έχει ήδη βλάψει και θα συνεχίσει να είναι παραλυτικό για κάποιο χρονικό διάστημα ακόμη.
    Ανεξάρτητα από το τι άλλο μπορεί να ειπωθεί για τις προθέσεις αυτών που συγκεντρώθηκαν το 1935 στο συνέδριο γενετικής, επιθυμούσαν-συμπεριλαμβανομένων και των οπαδών του Lysenko- ειλικρινά τη βελτίωση και όχι την επιδείνωση της σοβιετικής γεωργίας. Αυτή η παραδοξότητα μπορεί να γίνει κατανοητή, μόνο σε σχέση με ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ανάπτυξης της βιολογίας και ιδιαιτέρως της εξελικτικής σκέψης, στην Ε.Σ.Σ.Δ.

    Γενετική και Μαρξισμός

    Μερικά από τα χαρακτηριστικά έχουν αναλυθεί προσφάτως από τους Hudson, Richens και από τον Βeale. Χωρίς να υπεισέλθουμε σε λεπτομέρειες μπορεί να λεχθεί πως οι Lysenko και Present εκμεταλλεύτηκαν-για τους δικούς τους σκοπούς – έναν παλαιό ανταγωνισμό γύρω από τη γενετική που υπήρχε μεταξύ κάποιων βιολόγων, και σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό μεταξύ του γενικού αναγνωστικού κοινού στην Ε.Σ.Σ.Δ. Αυτός ο ανταγωνισμός ξεκίνησε, εξαιτίας μιας ατυχούς παρανοήσεως  των εννοιών και των συνεπειών της γενετικής, από τον Timiriazev, έναν ιδιαιτέρως σεβαστό ηγέτη της διανόησης και από τον Michurin, έναν επιτυχημένο φυτοκόμο. Οι δύο τους θεωρούσαν πως το πρώιμο έργο της γενετικής, και ιδιαιτέρως της σχολής του Bateson, υπονόμευε τη θεωρία της εξέλιξης του Δαρβίνου και ότι στην πραγματικότητα ήταν προϊόν μιας “εκκλησιαστικής αντίδρασης”  που στρεφόταν κατά της εξελικτικής βιολογίας. Οι απόψεις των Timiriazev και  Michurin, είχαν-και εξακολουθούν να έχουν μεγάλο βάρος, όχι λόγω του επιστημονικού κύρους τους, αλλά και της πολιτικής υπεροχής που απέκτησαν.
    Ο Vavilov και οι άλλοι γενετιστές στην Ε.Σ.Σ.Δ. είχαν βεβαίως επίγνωση αυτού του ανταγωνισμού· ήλπιζαν όμως ότι θα διαλυόταν, καθώς μια καλύτερη κατανόηση θα διαφώτιζε το κοινό. Οι Lysenko και Present  αναμόχλευσαν τον ανταγωνισμό  με μια κόλαση κατηγοριών που αποσκοπούσαν στο να εκτοπιστεί ο Vavilov από το αξίωμά του και να καταλάβουν την ηγεσία για τον εαυτό τους. Οι καταγγελίας για παραμέληση της πρακτικής εργασίας συνδυάστηκαν με κατηγορητήριο για αιρετική στάση, κατά παραδεδεγμένων φιλοσοφικών αρχών.
    Σε οποιαδήποτε επιστημονική κοινότητα δεν λείπουν οι άνθρωποι που προσπαθούν να οικοδομήσουν τη δική τους φήμη, περισσότερο ασκώντας κριτική στο έργο άλλων, παρά παράγοντας δικές τους πρωτότυπες ιδέες και έργο. Μετά τη σύνοδο της Γενετικής στη Μόσχα του 1936, δόθηκε το πράσινο φως για ένα κυνήγι σφαλμάτων στην έρευνα και στην οργανωτική δραστηριότητα του Vavilov.  Δεκάδες άγνωστοι, μέχρι τούδε, συγγραφείς ανεκάλυπταν ξαφνικά, πως οι θεωρίες των Κέντρων Προέλευσης και των Ομόλογων Σειρών στις Ποικιλίες, ήταν εντελώς αβάσιμες. Το χειρότερο δε απ’ όλα ήταν ότι (σύμφωνα με τους κατηγόρους του), εξαιτίας των θεωριών αυτών, ο Vavilov oδηγήθηκε να οργανώνει εξερευνητικές αποστολές σε διάφορες χώρες, αντί να επικεντρώνεται στη μελέτη των τοπικών ποικιλιών στην Ε.Σ.Σ.Δ. κάτι δηλαδή που θα οδηγούσε σε περισσότερο πρακτικά αποτελέσματα. Ο Vavilov κατηγορήθηκε επίσης, ότι ήταν υπαίτιος για την στροφή των καλλιεργητών από τη μέθοδο των βλαστικών υβριδισμών, που προτεινόταν από τους Michurin και Lysenko, στον αναπαραγωγικό υβριδισμό. Ο Vavilov έφτασε να ακούσει και από κάποιον Ι. Μ. Polianov να του λέει απαξιωτικά: “Δεν είναι απαραίτητο να υποκλίνεστε τόσο δουλικά μπροστά από την ξένη επιστήμη”. Και πράγματι μερικοί φυτοκόμοι, έσπευσαν να στραφούν από τον αναπαραγωγικό στον βλαστικό υβριδισμό.
    Η χειρότερη όμως κατηγορία, κατηγορία που διέβαλε όλην του την έρευνα και τα πρακτικά αποτελέσματά της, ήταν ότι είχε διαπράξει το αμάρτημα της απομάκρυνσης από τον κανονικό δαρβινισμό (όπως παραδόθηκε από τον Δαρβίνο, δια των χειρών των Michurin, Lysenko) προσκολλώμενος στη Μενδελικο-μοργκανική αίρεση. Αυτή η θεώρηση του Δαρβίνου, ως αναμφισβήτητης αρχής που αντιτίθεται στη γενετική, ήταν ένα από τα πλέον περίεργα κεφάλαια στην απίστευτη ιστορία της ανόδου του Lysenko στην εξουσία. Το γεγονός ότι η γενετική είναι το θεμέλιο του σύγχρονου δαρβινισμού, είναι μια αλήθεια που αποδείχτηκε πως δεν αποτελούσε εμπόδιο στην εκστρατεία των Lysenko-Present.

    Πτώση και εξορία

    Τον Αύγουστο του 1939 πραγματοποιήθηκε στο Εδιμβούργο της Σκωτίας το 7ο Συνέδριο Γενετικής. Στο συνέδριο αυτό είχε προσκληθεί ο Vavilov, ως πρόεδρος, λαμβάνοντας έτσι την υψηλότερη τιμή που θα μπορούσε να του απονείμει η ομοφωνία των γενετιστών, όλου του κόσμου. Ο Vavilov απεδέχθη την πρόσκληση. Ένα μήνα όμως πριν αρχίσουν οι εργασίες του συνεδρίου, με μια επιστολή που υπογραφόταν από τον ίδιο, ενημέρωνε τους συνέδρους πως: “Οι σοβιετικοί γενετιστές, φυτοκόμοι και ζωοκόμοι, δεν θεωρούν πιθανό να μετάσχουν στο συνέδριο, επειδή γίνεται εκτός Ε.Σ.Σ.Δ.” Ελάχιστοι, αν υπήρχε κανένας, από τους συνέδρους είχαν την ψευδαίσθηση πως ο Vavilov υπέγραψε με δική του βούληση την επιστολή.
    Τα πράγματα οδηγούνταν ταχέως προς την τελική έκβασή τους. Τον Οκτώβριο του 1939 διεξήχθη στη Μόσχα, μια διάσκεψη “Για τη γενετική και την Επιλογή” στην οποία τα ζητήματα που είχαν συζητηθεί στο συνέδριο του 1936, τέθηκαν εκ νέου. Στη διάσκεψη αυτή, οι Lysenko, Present και άλλοι, επέκτειναν τους ισχυρισμούς τους, επικαλούμενοι τη θεωρητική ευρωστία και πρακτική αποτελεσματικότητα του “Δαρβινισμού” τους. Ο Vavilov διακοπτόταν και αποδοκιμαζόταν από το κοινό, δίνοντας την, ίσως, λιγότερο μαχητική ομιλία του, καθώς η στάση του ήταν σχεδόν, ή εντελώς αμυντική, παρά το ότι επαναδιετύπωσε με θάρρος την ισχύ των βασικών αρχών της γενετικής. Ήταν προφανώς ένας αποκαρδιωμένος άνθρωπος.
    Μετά τη διάσκεψη γενετικής του 1939 ένα πέπλο σιωπής περιέβαλε τον Vavilov. O επίλογος μπορεί να ανασυσταθεί μόνο από ανεπίσημες, αποσπασματικές, αλλά εύλογα αξιόπιστες πληροφορίες. Ο Vavilov συνελήφθη πιθανώς το 1940. Κατά το χρονικό διάστημα του χειμώνα 1941-1942 ήταν κρατούμενος στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Saratov (ειρωνικά του Saratov, στο Πανεπιστήμιο του οποίου, είχε αναλάβει το πρώτο αξίωμά του, που του είχε δώσει το νέο επαναστατικό καθεστώς), και από εκεί διεκομίσθη με προορισμό τη Σιβηρία. Προορισμός ήταν το Magadan στη θάλασσα του Okhotsk, πρωτεύουσα μιας περιοχής ορυχείων χρυσού, αλλά ένας τόπος δυσοίωνης φήμης, λόγω του θανατηφόρου κλίματος και πολύ χειρότερα, λόγω του ότι είχε οικοδομηθεί και λειτουργούσε με καταναγκαστική εργασία. Σύμφωνα με κάποιες φήμες στον Vavilov ανατέθηκε η καλλιέργεια λαχανικών που μπορούσαν να ευδοκιμήσουν στο κλίμα του Magadan, αλλά οι πληροφορίες αυτές δεν είναι ασφαλείς. Η πληροφορία  για το θάνατο του Vavilov αναφέρει ότι επήλθε στα τέλη του 1942.*
    Καμία αναφορά στο όνομα του Vavilov δεν υπάρχει στη λίστα των ζώντων και πρόσφατα αποβιωσάντων μελών της Ακαδημίας της Ε.Σ.Σ.Δ. που δημοσιεύθηκε για τον εορτασμό της επετείου των 220 χρόνων της. 
    Η ζωή του Vavilov συνδέθηκε αδιάσπαστα με την ανάπτυξη της γενετικής στην Ε.Σ.Σ.Δ., ώστε το μαρτύριό του να μην μπορεί να διαχωριστεί από την κρίση του Ρωσικού κλάδου, αυτής της επιστήμης. Το τολμηρό και ολοκληρωμένο πρόγραμμα μεγάλης εμβέλειας για τη βελτίωση των καλλιεργούμενων φυτών που ανέπτυξε ο Vavilov στην Ε.Σ.Σ.Δ. επρόκειτο να διαρκέσει περισσότερα χρόνια απ’ όσα του δόθηκαν. Αυτό το πρόγραμμα, εκτός από τους πρώτους καρπούς του, έχει πιθανότατα χαθεί.
    Παρά το γεγονός πως οι διαθέσιμες πληροφορίες εξακολουθούν να είναι ελλιπείς για να επιτρέψουν μια σαφή εικόνα της κατάστασης, ο Vavilov σίγουρα δεν θα είναι ο μόνος γενετιστής που έπεσε θύμα της οργής των αυτοχριζόμενων “δαρβινιστών”. Και ακόμη, μετά βεβαιότητος, δεν είναι αλήθεια ότι όλη η γενετική έρευνα έχει παύσει στην Ε.Σ.Σ.Δ., όπως ισχυρίστηκαν μερικοί συγγραφείς σε αμερικανικά περιοδικά. Να είστε βέβαιοι. Ο Lysenko είχε το θράσος να αξιώσει να σταματήσει η διδασκαλία της γενετικής στα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα, ευτυχώς όμως η επιρροή του δεν ήταν ποτέ  αρκετά μεγάλη έξω από τη σφαίρα της γεωργίας. Όπως αποδεικνύει η αδιάλειπτη ροή δημοσιεύσεων, πραγματοποιούνται σήμερα πολλές, πρώτης τάξεως, γενετικές έρευνες, ώστε να μπορέσει η Ε.Σ.Σ.Δ. να αποκτήσει εκ νέου, κάτι από τη θέση που είχε κατακτήσει μεταξύ των χωρών του κόσμου, εν μέρει, χάριν της οργανωτικής και δημιουργικής δραστηριότητας του Vavilov.
    * Είναι χρήσιμο να επισημάνουμε, ότι τα  ιστορικά στοιχεία που προέκυψαν κατά τα μέσα της δεκαετίας του 60 – δηλαδή περισσότερο από μια δεκαετία, μετά την ιστορική δημοσίευση του Dobzhansky – αποδεικνύουν πως ο Vavilov, απεβίωσε από ασιτία, την 26η Ιανουαρίου του 1943 στη φυλακή του Saratov και ετάφη σε έναν κοινό τάφο κρατουμένων. 

  • Roman Vishniac: Ένας βιολόγος, που οι φωτογραφίες του άφησαν βαθύ ίχνος στον οπτικό πολιτισμό μας

     Tο όνομα Roman Vishniac μπορεί να μην λέει πολλά στους μη ασχολούμενους επισταμένως με την Τέχνη της φωτογραφίας. Τις φωτογραφίες του όμως, δεν μπορεί κάπου, κάποτε οι περισσότεροι τις έχουμε δει. Το φωτογραφικό και κινηματογραφικό έργο του Vishniac, που θεωρείται ως ένας από τους κορυφαίους φωτογράφους καλύπτει την περίοδο από το 1920 ως και τη δεκαετία του 70. Στο έργο αυτό περιλαμβάνονται εικόνες από τον μικροσκοπικό έμβιο κόσμο και εικόνες που απαθανάτισαν την καθημερινή ζωή και τον πολιτισμό των Εβραίων της Ανατολικής Ευρώπης και της Γερμανίας πριν τον αφανισμό τους στο Ολοκαύτωμα.

    Στις πρώτες χρησιμοποίησε πρωτοποριακές τεχνικές που επενόησε ο ίδιος και οι οποίες βρίσκονται ακόμη εν χρήσει. Στις δεύτερες, αξιοποιώντας τον φυσικό φωτισμό των δρόμων, των καταστημάτων, των πλατειών, της υπαίθρου κατέγραψε με ρεαλισμό την αστική ζωή των Εβραίων κατοίκων του Βερολίνου και της Βαρσοβίας, αλλά και την αγροτική ζωή των Εβραίων της Ουγγαρίας και της Τσεχοσλοβακίας. Με ρεαλισμό για τον οποίο έχει ειπωθεί πως επέτρεπε στον θεατή των φωτογραφιών του, να ψαύσει πάνω τους, τις χονδρές ραφές των υφασμάτων στα παλτά των ανδρών και στα σάλια των γυναικών. Οι φωτογραφίες αυτές δείχνουν πως ο δημιουργός τους προαισθανόταν το κακό που ερχόταν και επειγόταν να απαθανατίσει τα στιγμιότυπα μιας ζωής που σύντομα θα χανόταν.

    Ο Roman Vishniac γεννήθηκε το 1897 στο Paulosk, από μια ευημερούσα εβραϊκή οικογένεια και μεγάλωσε στη Μόσχα. Το ενδιαφέρον του για τη φωτογραφία και τον έμβιο κόσμο εκδηλώθηκε από τα 7 μόλις χρόνια του, όταν η γιαγιά του, του χάρισε την ημέρα των γενεθλίων του μια φωτογραφική κάμερα και ένα μικροσκόπιο. Συνδέοντας τη φωτογραφική μηχανή με το μικροσκόπιο κατάφερε να φωτογραφίσει τους μεγεθυμένους  μυς των ποδιών μιας κατσαρίδας. Με τον ίδιο εξοπλισμό στα χρόνια που ακολούθησαν ο μικρός φωτογράφος φωτογράφιζε ό,τι του κινούσε την προσοχή, από πρωτόζωα, τη γύρη, ως τα λέπια των ψαριών. 

    Ο Vishniac ως τα 10 χρόνια του ακολούθησε κατ’ οίκον εκπαίδευση. Στη συνέχεια όμως ενεγράφη σε ιδιωτικό σχολείο από το οποίο αποφοίτησε το 1914. Την ίδια χρονιά έγινε δεκτός από το Ινστιτούτο Shanyavsky στο οποίο σπούδασε ζωολογία για έξι χρόνια. Ως μεταπτυχιακός φοιτητής εργάστηκε με τον εξέχοντα βιολόγο Nikolai Koltzoff, πάνω στην επαγωγή της μεταμόρφωσης του Αξολότλ, μιας δηλαδή υδρόβιας σαλαμάνδρας που δεν μεταμορφώνεται φυσικά. 

    Το 1918 η οικογένειά του μετανάστευσε στο Βερολίνο, ακολουθώντας τη μοίρα πολλών άλλων Εβραίων που μετανάστευσαν στη Δυτική Ευρώπη και στις ΗΠΑ, λόγω του αυξανόμενου αντισημιτισμού των αντιπάλων των Μπολσεβίκων αλλά και της αντιφατικής στάσης της σοβιετικής ηγεσίας η οποία ενώ καταδίκαζε τον τσαρικό αντισημιτισμό, κατέσχε περιουσίες Εβραίων πολιτών και συναγωγών και διέλυε θρησκευτικές κοινότητες, με πρόσχημα την κοσμική υπόσταση του νέου έθνους. 

    Ο Vishniac παρέμεινε στη ΕΣΣΔ για δύο ακόμη χρόνια στη Μόσχα, και το 1920 εγκαταστάθηκε στο Βερολίνο, όπου άσκησε διάφορα επαγγέλματα, προκειμένου να ζήσει την οικογένειά του. Στον ελεύθερο χρόνο του σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου την Τέχνη της Άπω Ανατολής, παρακολούθησε τμήματα ενδοκρινολογίας και οπτικής, αλλά και φωτογράφιζε στιγμιότυπο της καθημερινής βερολινέζικης ζωής. 

    Από το 1933 όμως και πέρα, οπότε η έλευση των ναζιστών στην εξουσία δεν άφηνε καμιά αμφιβολία για την τύχη των Εβραίων, ο Vishniac, με ανάθεση της Αμερικανικής Επιτροπής Εβραϊκής Διασποράς, που ενδιαφερόταν για την τεκμηρίωση των διωγμών, ταξίδεψε στην Ανατολική Ευρώπη για να καταγράψει τη ζωή των φτωχών Εβραίων που ζούσαν στα χωριά και στα αστικά γκέτο. Ως το 1938 είχε τραβήξει 16.000 φωτογραφίες που ελήφθησαν με μια μικρή κάμερα, προκειμένου να αποφύγει τη σύλληψη με την κατηγορία της κατασκοπείας. Από τις φωτογραφίες αυτές διασώθηκαν 2.000 που εστάλησαν, μέσω ενός φίλου στις ΗΠΑ. Το 1939 η σύζυγος μαζί με τα δύο παιδιά τους διέφυγαν στην Σουηδία, ενώ ο ίδιος μετέβη στη Γαλλία, όπου μετά τη συνθηκολόγησή της, συνελήφθη από την αστυνομία του Πεταίν, ως άπατρις. Τελικώς χάρη στις ενέργειες της συζύγου του και της Αμερικανικής Επιτροπής Εβραϊκής Διασποράς, κατάφερε να πάρει βίζα για να ταξιδέψει στην Πορτογαλία, και από εκεί στις ΗΠΑ, στις οποίες εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του. 

    Εκεί άρχισε να εργάζεται ως ανεξάρτητος φωτογράφος, μια επαγγελματική δραστηριότητα που συνέχισε ως το τέλος της ζωής του. Στο διάστημα αυτό παρήγαγε μια πληθώρα φωτογραφιών, που περιλάμβαναν πορτραίτα διασημοτήτων-ο Αϊνστάιν θεωρούσε ως καλύτερο πορτραίτο του, αυτό που είχε τραβήξει ο Vihsniac στο γραφείο του διάσημου φυσικού το 1941 στο Princeton-αλλά και στιγμιότυπα από τη ζωή Εβραίων και Κινέζων μεταναστών. Το ενδιαφέρον του ωστόσο για την καταγραφή βιολογικών αντικειμένων παρέμεινε αμείωτο και επεκτάθηκε από τη φωτογραφία, στην παραγωγή ντοκυμονταίρ για τον κινηματογράφο και την τηλεόραση, που του ανάθεταν  δημόσιοι οργανισμοί, πανεπιστήμια και ιδιώτες. 

    Το 1945 ξεκίνησε η συνεργασία του με το περιοδικό Life. Προϊόν της ήταν μια σειρά φωτογραφιών για ένα άρθρο στο οποίο αποτιμώντο οι καταστροφές που κάνουν τα έντομα στις καλλιέργειες. Στις φωτογραφίες αυτές, όπως και σε όλες τις φωτογραφίες βιολογικών αντικειμένων, ο Vishniac χρησιμοποιούσε αποκλειστικά ζωντανούς οργανισμούς γιατί πίστευε πως: “Δεν μπορείς να διδάξεις βιολογία με ένα μπουκάλι που περιέχει νεκρά ζώα και μικρόβια“.

    To 1946 σηματοδότησε την πρώτη συνεργασία του με πανεπιστημιακό ίδρυμα. Μαζί με τον καθηγητή C. C. Speidel του Πανεπιστημίου της Virginia ανέλαβαν ένα μεγάλο επιστημονικό πρόγραμμα, που αποσκοπούσε στη μελέτη της αναγέννησης των ουρών των γυρίνων. Ο Vishniac, χάρη στην ιδιαίτερη βιολογική γνώση του, αποτύπωσε τη φαγοκυττάρωση που συμβάλλει στην αποκατάσταση των τραυμάτων στα αγγεία, ώστε να αναγεννηθούν οι ιστοί.

    Από το 1950 ως και τις αρχές του 1970 στράφηκε σχεδόν αποκλειστικά στην επιστημονική-βιολογική φωτογραφία και κινηματογραφία και επενόησε τεχνικές όπως ο χρωματισμός διαφανών παρασκευασμάτων που επέτρεψε τη μελέτη των δομικών διαφορών στην κατασκευή τους, οι οποίες αλλιώς θα ήταν δυσδιάκριτες, η ενίσχυση της αντίθεσης της φωτογραφίας με τη χρήση πολωμένου φωτός, σκοτεινού πεδίου και αντίθεσης φάσεων. 

    Μεταξύ των πρωτοποριακών τεχνικών του ήταν αυτή που ανέπτυξε συνεργαζόμενος με τον Talbot Waterman-ειδικό στην φυσιολογία των αισθήσεων των εντόμων-προκειμένου να παραχθούν φωτογραφίες που θα απεικόνιζαν τον κόσμο, όπως τον αντιλαμβάνονται τα σύνθετα μάτια των εντόμων. Το αποτέλεσμα ήταν μια μνημειώδης φωτογραφία που απεικονίζει την κόρη του Vihsiniac, Mara, όπως θα την έβλεπαν το πολυάριθμα οματίδια μιας πυγολαμπίδας. Η λήψη της φωτογραφίας απαιτούσε την αριστοτεχνική αφαίρεση του ματιού από το έντομο και την στερέωσή του στον αντικειμενικό φακό του μικροσκοπίου.

    Η αναφορά στο φωτογραφικό έργο του Vihsniac, ένα έργο πολυετές και πολύμορφο, μπορεί να είναι ανεξάντλητη. Κλείνοντας όμως το μικρό αφιέρωμά μας σε αυτό, θα ήταν παράλειψη αν δεν παρουσιάζαμε ένα μικρό δείγμα της κινηματογραφικής εργασίας του, που έγινε κατ’ ανάθεση του Εθνικού Ιδρύματος Επιστημών των ΗΠΑ. Στο βίντεο που παραθέτουμε, θα δείτε αποσπάσματα του κινηματογραφικού και φωτογραφικού έργου του, θα ακούσετε τη φωνή του, να εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο εργάστηκε, αλλά και σχολιασμό των τεχνικών του, από έγκριτους φωτογράφους. 

    Ο Roman Vishniac απεβίωσε την 22α Ιανουαρίου του 1990.