Συντάκτης: biology4u

Να είναι αυτά, τα ανεκτίμητα, που συναντά κανείς αναδιφώντας στην ιστορία της βιολογίας, που δεν τον μαθαίνουν μόνον “ιστορία”, αλλά και του παρέχουν τη δυνατότητα εμβάθυνσης στις έννοιες της ιδιαίτερης αυτής επιστήμης, για την οποία “όσο νόημα έχουν οι ανακαλύψεις, το ίδιο νόημα έχουν και οι έννοιες που οι μεγάλοι ερευνητές επενόησαν”.

Τι μάθαμε λοιπόν σήμερα και σας το παραθέτουμε; Μάθαμε την ιστορία της ονομασίας των φυλετικών χρωμοσωμάτων ως Χ και Υ. Πριν την πούμε όμως-στην έκταση που επιτρέπει το μέσο-καλό είναι να επισημάνουμε ότι η αποδοχή της σχέσης των χρωμοσωμάτων με τον φυλοκαθορισμό, εκτός της αυταξίας της, συνέβαλλε, ώστε ο Thomas Hunt Morgan, να εστερνιστεί – βοηθούντων φυσικά και των πειραμάτων του – την ιδέα της σύνδεσης του Μεντελισμού  με την Χρωμοσωμική υπόθεση.

Ας πούμε λοιπόν ότι η συσχέτιση του φύλου με τα χρωμοσώματα είναι μια πολύ παλιά ιστορία. Πόσο παλιά; Μας φέρνει πίσω στα 1891, οπότε ο Γερμανός βιολόγος Hermann Henking, παρετήρησε ότι στους αρσενικούς γαμέτες ενός εντόμου, αποκλειστικά, υπάρχει ένα “ιδιόρρυθμο στοιχείο χρωματίνης” που το ονόμασε x. Το στοιχείο αυτό, εννέα χρόνια αργότερα, ο Αμερικανός βιολόγος Clarence McClung, το θεώρησε υπεύθυνο για τον φυλοκαθορισμό και το χαρακτήρισε – λόγω του ακανόνιστου σχήματός του και του γεγονότος ότι δεν είχε ταίρι, όπως τα άλλα χρωμοσώματα – “βοηθητικό χρωμόσωμα“.    

Αυτό λοιπόν το χρωμόσωμα ήταν που υπέπεσε στην αντίληψη του  Edmund B. Wilson – επιστήθιου φίλου του Morgan – και της Nettie Stevens – μιας συγκινητικής γυναικείας φιγούρας της βιολογίας, για λόγους που δεν είναι της παρούσης να αναφέρουμε – η οποία υπήρξε φοιτήτρια του Morgan. Χάρη στην ανεξάρτητη εργασία του διάσημου Wilson και της άσημης Stevens,  θεμελιώθηκαν οι πρώτες κυτταρολογικές ενδείξεις, ότι ο καθορισμός του φύλου και τα χρωμοσώματα, ήταν πράγματα που συνδέονται. 

Αξίζει ωστόσο να αναφερθεί πως η Stevens ήταν που ονόμασε τα διαφορετικά μέλη των φυλετικών χρωμοσωμάτων που παρατηρούμε στα ετερογαμετικά άτομα των οργανισμών. Το ένα το ονόμασε l (προφανώς από το large – αναφερόμενη σε αυτό που σήμερα ονομάζουμε Χ χρωμόσωμα) και το άλλο s (από το small), αναφερόμενη στο “βοηθητικό χρωμόσωμα” που σήμερα ονομάζουμε Υ).

Όταν το 1910 επιβεβαιώθηκε, χωρίς καμία πλέον αμφιβολία, πως σε πολλά είδη-συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπου – ο φυλοκαθορισμός είναι χρωμοσωμικός και διατυπώθηκε η περίφημη εργασία του T. H. Morgan και των θρυλικών fly boys του, στο εργαστήριο με τις μύγες στο Columbia, άνοιξε κι ο δρόμος για τη διευθέτηση του τρόπου με τον οποίο ονομάζονται τα φυλετικά χρωμοσώματα. Το 1917 το Χ έγινε αυτό γνωρίζουμε σήμερα: το χρωμόσωμα που στους περισσότερους οργανισμούς συναντάται στα άτομα και των δύο φύλων και το Υ, επίσης το χρωμόσωμα που συναντάται στο αρσενικό. 

Πότε ονομάστηκαν και πώς ονομάστηκαν τα υπόλοιπα χρωμοσώματα, δηλαδή τα αυτοσώματα; Α αυτό πήρε αρκετό χρόνο. Σε μια διεθνή διάσκεψη, που έγινε μόλις το 1960 οι βιολόγοι αποφάσισαν να προσδώσουν στα αυτοσώματα αντί ονομασίας αριθμό. Ξέρετε. Με το γνωστό και κατά φθίνον μέγεθος πρότυπο.

Robert Hooke

Η ιστορία της κυτταρικής θεωρίας μας πηγαίνει πίσω. Πόσο πίσω; Εκεί κοντά στα μέσα του 17ου αιώνα, οπότε ένας Άγγλος πειραματικός, αρχιτέκτονας και πολυμαθής, ο Robert Hooke, παρατηρώντας λεπτές τομές φελλού, με ένα μικροσκόπιο δικής του κατασκευής – το πρώτο μικροσκόπιο κατασκευάστηκε το 1650 από τους κατασκευαστές φακών Hans και Zacharias Janssen (πατέρα και γιο – διεπίστωσε την ύπαρξη επαναλαμβανόμενων πολυγωνικών δομών. Αυτές λοιπόν τις δομές, τις ονόμασε «κελιά» (cells), γιατί του θύμιζαν τα κελιά των μοναστηριών και τις κυψέλες των μελισσιών.   

Εικόνα από τη Micrographia και μικροσκόπιο του Ηοοke

Βέβαια ο Hooke, δεν γνώριζε ότι αυτό που έβλεπε, δηλαδή τα «κελιά» του, δεν ήταν παρά τα τοιχώματα των νεκρών φυτικών κυττάρων που είχαν απομείνει, μετά τη επεξεργασία του φελλού. Φυσικά, ούτε το ατελές μικροσκόπιό του, ούτε οι γνώσεις της εποχής τού παρείχαν πληροφορίες για την κατασκευή των κελιών και τη λειτουργία τους, ενόσω ήσαν ζωντανά. Αυτό όμως δεν τον εμπόδισε να τα σχεδιάσει και να τα συμπεριλάβει σε μια έκδοση, την Micrographia, που εξέδωσε το 1665, η οποία περιείχε μαζί με τα «κελιά» του, πολυάριθμα ακριβή και λεπτομερειακά σχέδια, από την παρατήρηση τομών εντόμων,  σπόγγων, βρυοζώων, που είχε κάνει με τα μικροσκόπιά του. 

Anton van Leeuwenhoek

Στο επόμενο επεισόδιο στην ιστορία της κυτταρικής θεωρίας, εμφανίζεται ένας Ολλανδός υφασματοπώλης και πρακτικός επιστήμονας ο Anton van Leeuwenhoek (1632-1723), ο οποίος κατάφερε να κατασκευάσει ένα αποτελεσματικότερο μικροσκόπιο και να εισαγάγει, για τα καλά, τη χρήση του στη μελέτη βιολογικών δειγμάτων. 

Πώς ήταν αυτό; Στην πραγματικότητα ήταν μια μπρούτζινη πλάκα με μια οπή που την κάλυπτε ένας πολύ καλά λειασμένος και στιλβωμένος φακός. Μπροστά από τον φακό υπήρχε μια βελόνα, πάνω στην οποία ο Leeuwenhoek τοποθετούσε το δείγμα που ήθελε να παρατηρήσει. Με αυτό λοιπόν το απλό μικροσκόπιο, που είχε πολύ καλύτερα λειασμένους φακούς από οποιοδήποτε προηγούμενο μικροσκόπιο, ο Ολλανδός υφασματοπώλης μπορούσε να εξασφαλίζει μεγέθυνση 270 φορών, όταν τα μικροσκόπια της εποχής του, δύσκολα μπορούσαν να εξασφαλίσουν μεγεθύνσεις που να φθάνουν τις 50 φορές. 

Ένα από τα μικροσκόπιο του Leeuwenhoek

Έτσι ο Leeuwenhoek άρχισε να ξεναγείται, αλλά και να ξεναγεί όλη την ανθρωπότητα, σε έναν κόσμο, που μέχρι τότε αγνοούσαμε ότι υπάρχει. Ήταν λοιπόν ο πρώτος που είδε βακτήρια, ερυθρά αιμοσφαίρια, και τη ποικιλία των μικροοργανισμών που ζουν σε μια στάλα νερού μιας λίμνης (1674). Ότι έβλεπε όμως κύτταρα, τα πρώτα ζωντανά κύτταρα που είδε μάτι ανθρώπου, δεν σημαίνει ότι καταλάβαινε πως είναι «κύτταρα». Γιατί στον Leeuwenhoek συνέβαινε ότι συμβαίνει και σε σας, όποτε βλέπετε για πρώτη φορά ένα αντικείμενο, που δεν σας θυμίζει ο,τιδήποτε έχετε δει μέχρι τώρα• μπορείτε να το περιγράψετε, μπορείτε να το σχεδιάσετε, αλλά ακόμη είναι πολύ νωρίς για να καταλάβετε τι είναι και πώς λειτουργεί. 

Αυτή η γνώση έπρεπε να περιμένει πολύ ακόμη για να κατακτηθεί από τον άνθρωπο. Κι’ αυτό δεν συνέβη ούτε ενάμιση περίπου αιώνα μετά (1833), όταν ο Άγγλος βοτανολόγος Robert Brown (ο ίδιος επιστήμονας που παρατήρησε την ομώνυμη κίνηση) πρόσεξε ότι στο κέντρο των φυτικών «κελιών» υπήρχε μια σταθερή δομή που την ονόμασε πυρήνα, αγνοώντας  τι είναι και τι στην πραγματικότητα κάνει. 

Matthias Jakob Schleiden

Όμως 5 μόλις χρόνια αργότερα (1838), όταν τα δεδομένα που είχαν συγκεντρωθεί από τα προηγούμενα χρόνια ήταν πλέον αρκετά, είχε πλέον έλθει ο χρόνος για τη διατύπωση της σημασίας των δομών που είχαν παρατηρήσει με τα μικροσκόπιά τους, οι Hooke και Leeuwenhoek. Ο επιστήμονας που συνέβαλε σ’ αυτό ήταν ο Γερμανός βοτανολόγος Matthias Jakob Schleiden,  ο οποίος από τις δικές του μελέτες κατέληξε στο συμπέρασμα,  πως όλοι οι φυτικοί οργανισμοί αποτελούνται από τα «κελιά» του Hooke, ή με άλλα λόγια, πως τα «κελιά» αυτά είναι οι θεμελιώδεις δομικοί λίθοι των φυτών. 

Αυτή όμως η διατύπωση περιοριζόταν στους φυτικούς οργανισμούς. Ίσχυε άραγε και για τους ζωικούς; 

Theodor Scwann

Η απάντηση δόθηκε έναν χρόνο αργότερα και σε αυτήν συνέβαλε ένα ιστορικό δείπνο στο οποίο συνέφαγαν ο Schleiden και ο Γερμανός φυσιολόγος Theodor Scwann. Εκεί λοιπόν, την ώρα του καφέ, ο Schleiden άρχισε να περιγράφει στο φίλο του τα φυτικά «κελιά» με τους πυρήνες, όπως τα είχε δει στο μικροσκόπιo. Τότε ο Schwann συνειδητοποιώντας ότι τα φυτικά «κελιά» που του περιέγραφε ο Schleiden, έμοιαζαν πολύ με τα ζωικά «κελιά» που ο ίδιος είχε παρατηρήσει στο εργαστήριο, πρότεινε στον Schleiden να μεταβούν σε αυτό, για να του δείξει τα μικροσκοπικά παρασκευάσματα που είχε φτιάξει.

Ένα χρόνο αργότερα ο Schwann, στο βιβλίο του «Μικροσκοπικές έρευνες στην σχετικότητα της δομής και της Αύξησης των Φυτών και των Ζώων», επεξέτεινε την παρατήρηση του Schleiden στα ζώα και την γενίκευσε για όλα τα έμβια όντα. Τα «κελιά» του Hook, είχαν γίνει πλέον τα κύτταρα που γνωρίζουμε και η θεωρία που περιγράφει τη σημασία τους στη δομή και στη λειτουργία των έμβιων όντων, δηλαδή η κυτταρική θεωρία, συνοψίστηκε σε 3 αρχές:

• Το κύτταρο είναι η θεμελιώδης μονάδα της δομής, της φυσιολογίας και την οργάνωσης των έμβιων όντων.
• Το κύτταρο έχει διπλή υπόσταση: Ως διακριτή οντότητα και ταυτόχρονα ως δομικός λίθος της οργάνωσης των εμβίων όντων.
• Τα κύτταρα δημιουργούνται από μη κυτταρικούς σχηματισμούς, όπως οι κρύσταλλοι (αυτόματη γένεση).

Όπως αποδείχτηκε αργότερα, ο Schwann είχε δίκιο στις πρώτες δύο αρχές που διετύπωσε, αλλά έσφαλλε στην τρίτη, κάτι όμως που μάθαμε μερικά χρόνια αργότερα.

Rudolf Virschow

Σήμερα γνωρίζουμε ότι η γνώση που συνοψίζει το απόφθεγμα αυτό, οφείλεται στην εργασία ενός συγχρόνου του Virchow, του νευροανατόμου και εντομολόγου, Robert Remak, ο οποίος ήδη από το 1852 είχε επισημάνει το ρόλο της κυτταρικής διαίρεσης στον πολλαπλασιασμό των κυττάρων και στη δημιουργία ιστών. Επίσης γνωρίζουμε ότι η πατρότητα του αποφθέγματος δεν ανήκει στον Virchow, αλλά σε έναν σύγχρονό του Γάλλο χημικό και φυσιοδίφη, τον François Vincent Raspail.

François Vincent Raspail

Μήπως αυτό σημαίνει ότι αδίκως ο Virchow συμπεριλαμβάνεται στους συνιδρυτές της κυτταρικής θεωρίας; Μάλλον όχι. Κι’ αυτό διότι και σε αυτήν την περιπέτεια της επιστήμης, με τις πολλές στροφές και μαιάνδρους, όπως και σε πολλές άλλες, δεν τιμούμε μόνο όσους διετύπωσαν μια νέα ιδέα, αλλά και εκείνους που κατάφεραν να τη διαδώσουν, καθιστώντας την πειστική και αποδεκτή.

Και τώρα που τέλειωσε η ιστορία μας ίσως αναρωτηθείτε; Τι τελικά προσέφερε η γνώση της κυτταρικής θεωρίας στην επιστήμη και στον άνθρωπο; Ξέρετε, βρισκόμαστε εδώ, μαζί με δισεκατομμύρια άλλους, γιατί κάποτε ένα μοναχικό κύτταρο, αυτό με το οποίο ξεκινήσαμε την «καριέρα» σου στη ζωή, άρχισε να διαιρείται, ώστε να γίνει δύο, τα δύο να γίνουν τέσσερα κ.ο.κ., ώστε τελικά να παραχθεί το σύνολο των κυττάρων, που αποτελούν το σώμα μας.

Χάρη στην κυτταρική θεωρία, και στις μεγάλες λεωφόρους που άνοιξε στη μελέτη της Βιολογίας, μάθαμε γιατί και πώς, πίσω από κάθε δομή και πίσω από κάθε λειτουργία του οργανισμού μας, αλλά και της πλειονότητας των οργανισμών με τους οποίους μοιραζόμαστε τον πλανήτη, βρίσκονται τα κύτταρα και τα προϊόντα τους.

Χωρίς λοιπόν άλλες εισαγωγές και σχολιασμούς παρουσιάζουμε τους 4 κανόνες για μια αποτελεσματική ανάγνωση που ο ευφάνταστος συγγραφέας, αλλά και μελετητής του τρόπου με τον οποίο μαθαίνουμε, συμπεριέλαβε στο βιβλίο του: A random walk in science.

Επειδή ένα μεγάλο μέρος των επισκεπτών του περιοδικού είναι εκπαιδευτικοί και γενικότερα, άνθρωποι που τους αρέσει η ανάγνωση, πιστεύουμε πως θα προτείνουν τους κανόνες αυτούς στους μαθητές τους, και φυσικά θα τους υιοθετήσουν και οι ίδιοι, αν δεν το κάνουν ήδη.

Κανόνας 1ος: Ξεκινήστε από την αρχή, και μην επιτρέψετε στον εαυτό σας να ικανοποιεί την απλή περιέργεια να τσιμπολογάτε στο βιβλίο, εδώ κι εκεί. Αυτό πολύ πιθανό θα σας αποθαρρύνει καθώς θα σας δημιουργήσει τη σκέψη: «Αυτό είναι πολύ δύσκολο για μένα» και έτσι θα χάσετε την ευκαιρία να προσθέσετε ένα μεγάλο μέρος στο απόθεμα της ψυχικής απόλαυσής σας. Αυτός ο κανόνας, να μη τσιμπολογάτε εδώ κι εκεί, είναι πολύ επιθυμητός με άλλα είδη βιβλίων, όπως λ.χ. τα μυθιστορήματα, στα οποία πολύ εύκολα μπορείτε να χαλάσετε ένα μεγάλο μέρος της απόλαυσης που θα παίρνατε από την ιστορία, αν τη διαβάζατε συνεχώς, έτσι ώστε ό,τι ο συγγραφέας προόριζε να είναι μια ευχάριστη έκπληξη για σας, να σάς αποκαλύπτετε ως φυσική συνέπεια.

♠

Κανόνας 2ος: Μη ξεκινήσετε οποιαδήποτε νέο ​​κεφάλαιο, ή τμήμα, μέχρι να βεβαιωθείτε ότι έχετε κατανοήσει εις βάθος όλο το βιβλίο μέχρι εκείνο το σημείο και ότι έχετε δουλέψει σωστά, τα περισσότερα, αν όχι όλα τα παραδείγματα που έχουν τεθεί. Εφόσον έχετε βεβαιωθεί ότι όλο το έδαφος που διατρέξατε το έχετε απόλυτα κατακτήσει, και ότι δεν έχετε αφήσει άλυτα προβλήματα πίσω σας, για τα οποία να είστε σίγουροι ότι θα εμφανιστούν ξανά αργότερα, η θριαμβευτική πορεία σας θα είναι εύκολη και απολαυστική. Διαφορετικά θα βρεθείτε σε μια κατάσταση αμηχανίας που θα επιδεινώνετε καθώς προχωράτε, μέχρι τελικά να εγκαταλείψετε μπαϊλντισμένος, την όλη προσπάθεια.

♠

Κανόνας 3ος: Όταν φθάσετε σε κάποιο χωρίο που δεν καταλαβαίνετε, διαβάστε το ξανά. Αν εξακολουθείτε να μην το καταλαβαίνετε, διαβάστε το ξανά. Αν αποτύχετε ακόμη και μετά από τρεις αναγνώσεις, είναι πολύ πιθανό το μυαλό σας να είναι λίγο κουρασμένο. Σε αυτήν την περίπτωση παραμερίστε το βιβλίο και ασχοληθείτε με άλλες δραστηριότητες και την επόμενη ημέρα, όταν το πιάσετε στα χέρια σας, ξεκούραστος, είναι πολύ πιθανό να βρείτε ότι ήταν αρκετά εύκολο.

♠

Κανόνας 4ος: Αν είναι δυνατό βρείτε κάποιον ευχάριστο φίλο που θα διαβάσει το βιβλίο μαζί σας και θα συζητήσει μαζί σας τις δυσκολίες του. Η συζήτηση είναι ένας θαυμάσιος τρόπος να λειαίνετε τις δυσκολίες. Όταν αντιμετωπίζω οτιδήποτε, είτε στη Λογική, είτε σε οποιοδήποτε δύσκολο αντικείμενο, που με προβληματίζει ολοκληρωτικά, βρήκα ότι είναι αποτελεσματικό να το ξεπερνώ εξετάζοντάς το μεγαλόφωνα, ακόμη κι αν είμαι μόνος. Μπορεί στ’αλήθεια κάποιος να εξηγήσει τα πράγματα πολύ καθαρά στον εαυτό του. Άλλωστε, όπως γνωρίζετε, είμαστε υπομονετικοί με τον εαυτό μας. Κανείς δεν ενοχλείται από τη δική του αδυναμία να καταλάβει.

Τάσσος: Μεσημέρι

Ποιότητα κατασκευής

Όπως τα βιβλία Βιολογίας, Φυσικής, Χημείας κ.τ.λ. καλλιεργούν, ταυτόχρονα με τη γνώση του αντικειμένου τους, και τη γνώση της χρήσης της γλώσσας, αντίστοιχα τα Αναγνωστικά και τα Νεοελληνικά Αναγνώσματα, καλλιέργησαν εκτός από τη χρήση της γλώσσας, και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον φυσικό κόσμο.

Και πράγματι επειδή οι καλλιτέχνες των Αναγνωστικών των δεκαετιών του 50 και του 60 αναπαράστησαν το Ελληνικό περιβάλλον με την χρησιμοποίηση οικείων στο μαθητή εκφραστικών μέσων (που αντλήθηκαν κυρίως από τη λαϊκή παράδοση), οι αναπαραστάσεις του ήταν ευανάγνωστες και αυθεντικές, ώστε να καλλιεργούν στον μικρό αναγνώστη, τη γνώση αλλά και την αγάπη του γι΄αυτό. Βέβαια, ανατρέχοντας κανείς στα Αναγνωστικά των δεκαετιών που ακολούθησαν μετά τον πόλεμο, θα μπορούσε να τους καταλογίσει ότι, τόσο στα κείμενά τους, όσο και στην εικονογράφησή τους, προβάλλεται μια χρησιμοθηρική εικόνα για το περιβάλλον. Σε μερικά μάλιστα (ιδιαιτέρως του Δημοτικού) η ροή της ύλης τους, ακολουθούσε τη ροή των εποχών (Φθινόπωρο, Χειμώνας, Άνοιξη, Καλοκαίρι), έτσι ώστε ο μαθητής να κατατοπίζεται για τις αλλαγές της φύσης και για τις ασχολίες, κατά το πλείστον αγροτικές, των Ελλήνων, στα χρόνια εκείνα. 

Βασιλείου

Βασιλείου

Βασιλείου

Τάσσος

Ας αναγνωρίσουμε όμως το ελαφρυντικό ότι αντανακλούσαν το κλίμα μιας εποχής στην οποία, μια καθημαγμένη από τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο, και την εμφύλια επέκτασή του χώρα, πάσκιζε να σταθεί στα πόδια της. Με την πλειονότητα των καλλιεργειών να έχει εγκαταλειφθεί, με κατεστραμμένη την (και πριν τον πόλεμο) μικρή βιομηχανία της, την εκτεταμένη ανεργία και τη φτώχεια που κυριαρχούσε στο μεγαλύτερο μέρος του ελληνικού πληθυσμού, ήταν επόμενο το ελληνικό κράτος να στραφεί στις παραδοσιακές καλλιέργειες (καπνός, σταφίδα, λάδι) και στη συνέχεια στο ρύζι και το βαμβάκι, και να τις προβάλλει στα σχολικά εγχειρίδια, χωρίς την σύγχρονη περιβαλλοντική ευαισθησία. Ακόμη κι έτσι όμως, μέσα από τα κείμενα και την εικονογράφηση τους τα παλαιά Αναγνωστικά, αναπαριστούν όψεις του ελληνικού περιβάλλοντος, που δύσκολα μπορεί να βρει κανείς στα σύγχρονα.

Ας κλείσουμε λοιπόν το σημείωμα, με μια επιπλέον αυθαιρεσία: Είμαι της γνώμης, πως στα σχολικά εγχειρίδια του παρελθόντος η ελιά, ο θάμνος, η βελανιδιά, ο σπάρος ήταν περισσότερο “ελιά”, “θάμνος”, “βελανιδιά” και “σπάρος”, τουλάχιστον, όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να τα προσλάβει ένας Έλληνας μαθητής.

Για την σύνταξη του σημειώματος αντλήθηκαν πληροφορίες από:

Οι περισσότεροι αναγνώστες θα συμφωνήσουν ότι πάνω κάτω αυτή είναι η νόρμα που ακολουθούν τα σχολικά εγχειρίδια. Πολλοί όμως μπορεί να αναρωτηθούν:  Και που υπάρχει πρόβλημα;  Οι μαθητές δεν πρέπει να διδάσκονται στοιχεία Ανατομίας και Φυσιολογίας, δεν πρέπει να γνωρίζουν ό,τι  είναι απαραίτητο για τη διατήρηση της  Ατομικής Υγείας;

Η απάντηση λοιπόν στα ερωτήματα αυτά, προφανώς δεν μπορεί να είναι αρνητική. Όμως από τη σκοπιά ενός δασκάλου της Βιολογίας η νόρμα  αυτή φαίνεται  προβληματική διότι αποσιωπά ή παρακάμπτει, (τόσο από πλευράς περιεχομένου παρεχόμενων γνώσεων, όσο και προσέγγισης), τη Βιολογία που κρύβεται πίσω από κάθε δομή, πίσω από κάθε λειτουργία, αλλά και πίσω από το μεγάλο φάσμα φαινοτύπων, που μπορούν να ορίσουν τι είναι υγιές και τι άρρωστο.

Θα πείτε εντάξει, είναι ενδιαφέρουσα η πρόταση της ανάδειξης της Βιολογίας που κρύβεται πίσω από όλα αυτά τα αντικείμενα, δεν υπάρχει όμως η ανάγκη περισσοτέρων εξηγήσεων και κυρίως απτών παραδειγμάτων;

Ας αρχίσουμε λοιπόν με τις εξηγήσεις:  Το biology4u πιστεύει  πως αυτοί οι μικροί «Άτλαντες» Ανατομίας, Φυσιολογίας (και ενίοτε Παθολογίας) που είναι τα σχολικά εγχειρίδια, όσο κατατοπιστικοί κι αν είναι δεν είναι Βιολογία, όταν:

• εξαντλούνται στις άμεσες αιτιότητες (λ.χ. γιατί με το μάτι μας βλέπουμε) και όχι στις απώτατες (τι συνέβη ώστε να βλέπουμε με το μάτι μας),
• παρουσιάζουν τις καταστάσεις της λειτουργίας (υγεία) και τις  δυσλειτουργίας (νόσημα) ως δύο απόλυτες τιμές, χωρίς καμία ενδιάμεση (χαρακτηριστικά παραδείγματα η αχρωματοψία, οι αναιμίες στις οποίες αποσιωπάται η ετερογένεια των περιπτώσεων και το εκκρεμές κινείται  από  την απολύτως υγιή κατάσταση, αμέσως, στην απολύτως νοσηρή).
• δεν προβάλλουν τη σχέση των λειτουργιών με τις δομές από τις οποίες απορρέουν, την σχέση ανάμεσα στα μέρη των βιολογικών συστημάτων και το όλον, ή όταν το κάνουν, το κάνουν μηχανιστικά (ρίξετε μια ματιά στην ιεραρχική οργάνωση της ζωής και την περιγραφή των συστημάτων στο τρέχον σχολικό εγχειρίδιο και ίσως συμφωνήσετε)

Αν η περιγραφή της προσέγγισης των σχολικών εγχειριδίων που επιχειρήθηκε  είναι ακριβής, τότε ας επιτραπεί ο ισχυρισμός ότι είναι μια «ιατροκεντρική» προσέγγιση που ακόμα και αν είναι ορθή για τους επαγγελματίες της υγείας, μη επισημαίνοντας:

• Την ιστορικότητα (εξελικτική διάσταση) των βιολογικών αντικειμένων,
• Ότι οι λειτουργίες και οι δομές αποτελούν τα ορατά αποτελέσματα ενός ευρύτατου φάσματος γενοτύπων που εκδηλώνονται σε ένα αντίστοιχο ευρύ φάσμα περιβαλλόντων  και τέλος
• Ότι οι λειτουργίες που αναδύονται από κάθε επίπεδο στο οποίο ιεραρχείται η ζωή, δεν είναι το άμεσο αποτέλεσμα των λειτουργιών του προηγούμενου και φυσικά ότι συσχετίζονται  ολιστικά

αποστερεί από τον αναγνώστη τους το βάθος και την ευρύτητα που δίνει η ματιά της Βιολογίας στη μελέτη των δομών και των λειτουργιών του ανθρώπινου οργανισμού.

Τέλος κλείνοντας το σημείωμα αυτό, υποσχόμαστε να επανέλθουμε με ένα προσεχές, στο οποίο η προσέγγιση που υποβάλαμε, θα πραγματώνεται, μέσω ενός συγκεκριμένου παραδείγματος.

6.30 π.μ. Φτιάχνεις τον καφέ σου, ανοίγεις το κουτί με τα δημητριακά και κοιτάς  αν η μάρκα τους σου παρέχει αρκετές φυτικές ίνες. Διώχνεις γρήγορα τη σκέψη ότι μπορεί να προέρχονται από γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς. Όμως δεν είσαι σίγουρος αν τα “μεταλλαγμένα” είναι πιο επικίνδυνα από τα φυτοφάρμακα των συμβατικών.  Ντύνεσαι γρήγορα και ρίχνεις μια κλεφτή ματιά στο ρολόι.

7.00 π.μ.  Έχεις ήδη αργήσει. Κατεβαίνεις γρήγορα τις σκάλες, μαζεύεις τα σκουπίδια που έπεσαν από το σάκο απορριμμάτων και  εκπλήττεσαι από το πόσο πολύ μεγάλωσε όγκος τους τα τελευταία χρόνια. Μπαίνεις στο αυτοκίνητο σου. Ανάμεσα σε σένα και το φανάρι μεσολαβούν δεκάδες σταματημένα αυτοκίνητα. Ρίχνεις μια ματιά γεμάτη ζήλια στο νέο μοντέλο 4Χ4 που βρίσκεται δίπλα σου. Θα ήθελες να το αποκτήσεις, η  σκέψη όμως της αστραφτερής  εξάτμισης του που εξακοντίζει κιλά μονοξειδίου του άνθρακα για να μετακινήσει τη μοναχική επιβάτιδά του, σου γεννά ενοχές…

8.00 π.μ. Στο βιότοπο της Κατεχάκη, εκατοντάδες οδηγοί ασφυκτιούν και εξαγριώνονται στη σκέψη ότι ένα άλλο όχημα θα καταλάβει το ζωτικό τους χώρο. Προσπαθείς να ελέγξεις την αδρεναλίνη που απελευθερώνεται στο σώμα σου και ανεβάζει την πίεσή σου. Αναζητάς διέξοδο στη δασωμένη πλαγιά που βρίσκεται δεξιά σου. Μάταια όμως. Το βλέμμα σου αντικρίζει τον καμένο πευκώνα του Υμηττού. Αναρωτιέσαι αν θα συμμετάσχεις στη δενδροφύτευση του Δήμου σου. Δεν είσαι βέβαιος ποιος έχει δίκιο: Οι δασολόγοι τις συνιστούν ανεπιφύλακτα, πολλοί όμως οικολόγοι αντιτίθενται.

9.10 π.μ. Μπαίνεις στο γραφείο σου και πριν ανάψεις το φως,  σε καλωσορίζει το άγρυπνο led του υπολογιστή σου. Πόσα λίτρα καυσίμου δαπανά το χρόνο ένας  υπολογιστής που έχει τεθεί σε κατάσταση αναμονής, έλεγε  ο περιβαλλοντολόγος στην χθεσινή εκπομπή της τηλεόρασης; Ανοίγεις τον υπολογιστή και πάνω στην ώρα χτυπά το τηλέφωνο. Είναι ο φαρμακοποιός που υπενθυμίζει το χρέος για τα αντιβιοτικά που αγόρασε χτες η συνάδελφός σου. Μήπως το παρακάνει για ένα 37,5 του γιού της;

9.20 π.μ. Ανοίγεις το μέηλ σου. Η Ελένη η οικογενειακή φίλη σας, πληροφορεί την αδελφή σου που βρίσκεται ήδη στον 7ο μήνα, για την ηλεκτρονική διεύθυνση της τράπεζας βλαστοκυττάρων με την οποία συμβλήθηκε. Έχουν άραγε νόημα οι υπηρεσίες που παρέχει η τράπεζα; Ένα άρθρο που διάβασες στην κυριακάτικη εφημερίδα σου σε κάνει να δυσπιστείς.

11.00 π.μ. Ένα δειλό χτύπημα στην πόρτα του γραφείου σου σε αποσπά από τα έγγραφα που κοιτάζεις. Η πόρτα ανοίγει και εμφανίζεται ο  Γιώργος, ένας κοντός  νεαρός που προσέλαβαν ως κλητήρα. Παίρνεις το έγγραφο που σου δίνει και καθώς κοιτάς την πλάτη του που απομακρύνεται, μπαίνεις στον πειρασμό να αναρωτηθείς αν υπάρχει κάποιο ανθρώπινο ύψος, ύψος κάτω από το οποίο κάποιος θεωρείται «αφύσικα» κοντός;

12.00 π.μ. Έχεις καθίσει στο στρογγυλό τραπέζι που συνεδριάζετε και εξετάζεις μαζί με άλλους τις αιτήσεις που έχουν υποβάλλει ένας νεαρός άνδρας και μια νεαρή γυναίκα για τη θέση του νέου διευθυντή ενός τμήματος. Αν και τα προσόντα τους παρόμοια, η ομήγυρης θεωρεί ότι για τις διευθυντικές θέσεις οι άνδρες είναι καταλληλότεροι. Δεν έχεις διάθεση για διαφωνίες, αναρωτιέσαι όμως σιωπηρά για την προέλευση αυτής της πεποίθησης.

2.00 μ.μ. Χτυπά το τηλέφωνο. Το σηκώνεις και είναι ο διευθυντής του σχολείου της κόρης της συναδέλφου σου. Τον πληροφορείς ότι η συνάδελφός σου απουσιάζει και σε παρακαλεί να την ρωτήσεις αν επιτρέπει τη συμμετοχή της κόρης της  σε μια έρευνα για τις  γνώσεις των εφήβων πάνω στα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα. Ο διάλογος με το διευθυντή σου θυμίζει τον Αλέκο, τον παλιό συμμαθητή σου και νυν μαιευτήρα. Στη χθεσινή συνάντησή σας σου διετύπωσε την ανησυχία του για τα πολλά περιστατικά ανεπιθύμητων εγκυμοσυνών εφήβων που αντιμετωπίζει. Αναρωτιέσαι αν  η έφηβη ανιψιά σου, έχει τις γνώσεις, ώστε να μη προσφύγει στις υπηρεσίες του…

5.00 μ.μ. Παίρνεις το δρόμο της επιστροφής. Στο ραδιόφωνο μια γενετίστρια και ένας νομικός συνομιλούν για  την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Το μυαλό σου πηγαίνει στη Βίκυ, την πρώτη σου εξαδέλφη: Αν η Βίκυ δεχόταν να κυοφορήσει το γονιμοποιημένο ωάριο  της αδελφής της Ελένης, το παιδί που θα γεννιόταν τι θα θεωρούσε τη Βίκυ; Μητέρα ή θεία του;

6.00 μ.μ.  Βρίσκεσαι πλέον σπίτι σου. Γεμίζεις την καφετιέρα και ενώ αφήνεσαι στο χαλαρωτικό χουρχούρισμά της, το μάτι σου πέφτει στον παραμελημένο νεροχύτη και μοιραία στο νέο αντιβακτηριαδιακό απορρυπαντικό  που βρίσκεται δίπλα του. Καθώς  περνάς με το σφουγγάρι τη μεταλλική επιφάνεια αναρωτιέσαι αν η υστερική μικροβιοκτονία, αποδυναμώνει πράγματι το ανοσοποιητικό σύστημα.

7.00 μ.μ.  Χτυπάει το τηλέφωνο. Ο καταπτοημένος από την αποτυχημένη προβολή της παρουσίασής του, συνάδελφος, κατηγορεί τον εαυτό του που αγνόησε την προειδοποίηση της εφημερίδας του για τους χαμηλούς  πνευματικούς βιορρυθμούς του. Εξοργίζεσαι από την αφέλεια του και θυμάσαι τη Μαρία. Την προηγούμενη βδομάδα δεν ήταν που πιθανολόγησε την αυξημένη ροπή σου στα αναπνευστικά νοσήματα λόγω ωροσκόπου; Πάνω στην ώρα ένα τρέιλερ στην τηλεόραση πληροφορεί για την νέα εκπομπή της Δρούζα με θέμα την εναλλακτική ιατρική. Ξαφνικά θυμάσαι την πρόσκληση του Γιώργου για τη συγκέντρωση που οργανώνει στο σπίτι του. Ντύνεσαι γρήγορα και βγαίνεις έξω.

8.30 μ.μ. Στο δρόμο για το σπίτι του Γιώργου χτυπάει το κινητό σου τηλέφωνο. Αστραπιαία περνά από το μυαλό σου το αντιφατικό άρθρο που διάβασες για την ενοχοποίηση των κινητών στην πρόκληση όγκων.  Αποδέχεσαι την κλήση. Η αλαφιασμένη φωνή  της Άννας σε  πληροφορεί για το νέο πρόβλημα υγείας του πατέρας της και  σε παρακαλεί  να δώσεις αίμα για την εγχείρηση του. Δέχεσαι και θυμάσαι το άρθρο για τις αγοροπωλησίες οργάνων, εις βάρος μεταναστών και κατοίκων αναπτυσσόμενων χωρών. Μήπως πρέπει να ξεπεράσεις τους ανόητους φόβους σου και να συμπληρώσεις την αίτηση για να γίνεις δωρητής οργάνων;

9.00 μ.μ.  Διασχίζεις το μεγάλο πάρκο που βρίσκεται μπροστά από το σπίτι του φίλου σου. Πάντα χαιρόσουν και ζήλευες τον πράσινο χλοοτάπητα που απλώνεται κάτω από το μπαλκόνι του, καθώς όμως ανοίγεις το βήμα σου σκοντάφτεις στην πινακίδα του Δήμου που ενημερώνει ότι το πότισμα γίνεται από γεώτρηση. Νευριασμένος ξεσκονίζεις το παντελόνι σου κι αναρωτιέσαι αν το υδροβόρο γκαζόν ευθύνεται για την υφαλμύρωση του υδροφόρου ορίζοντα.

12.00 μ.μ.  Eπιστρέφεις στο σπίτι σου. Λίγο πριν κοιμηθείς θυμάσαι τη δύσκολη θέση στην οποία βρέθηκε η Κατερίνα, όταν στη σημερινή συγκέντρωση, υποστήριξε την αναγκαιότητα υποχρεωτικού προγεννητικού ελέγχου. Ήταν τότε που τη διέκοψε ο Γιώργος λέγοντας   προς όλους, ότι αν ίσχυε υποχρεωτικός προγεννητικός έλεγχος, τότε αυτός πιθανότατα, ως πάσχων από μια αιματολογική νόσο, πιθανότατα δεν θα είχε γεννηθεί.

Σε προηγούμενο σημείωμά μας είχαμε αναφερθεί στη χαρακτηριστική βραδύτητα με την οποία το εκπαιδευτικό μας σύστημα, ανανεώνει προγράμματα σπουδών και σχολικά εγχειρίδια, ώστε να εντάσσει τη νέα γνώση που παράγουν οι ταχέως εξελισσόμενοι κλάδοι όπως η Βιολογία.

Με ένα τέτοιο παράδειγμα βραδύτητας θα ασχοληθούμε στο σημείωμα αυτό, πρώτον για να θυμηθούμε τον Carl Woese (1928-2012), τον επιστήμονα, που ανέτρεψε το παραδοσιακό ταξινομικό σχήμα των οργανισμών, και δεύτερον για να επισημάνουμε έναν επίμονο αναχρονισμό που διατηρείται στη διδασκαλία της Βιολογίας στη χώρα μας, 30 και πλέον μετά την κατάρριψή του, από τον Woese.

Η πληρέστερη και περισσότερο ευρεία προσπάθεια ταξινόμησης έγινε τον 18ο αιώνα από τον Κάρολο Λινναίο, τον σουηδό βοτανολόγο που επεχείρησε να κατατάξει τους οργανισμούς σε διάφορες ταξινομικές μονάδες, με βάση το βαθμό ομοιότητας των φυσικών χαρακτηριστικών τους. Ο Κάρολος Λινναίος, χωρίς αμφιβολία πρόσφερε πολλά στη Βιολογία με το σύστημα ταξινόμησης που πρότεινε, αλλά και με την ονοματοδοσία των οργανισμών που απέρρεαν από αυτό, βοηθώντας στη συστηματοποιημένη μελέτη τους. Εν τούτοις ο Λινναίος καθώς δεν πίστευε στην εξέλιξη, θεωρούσε τα είδη ως αμετάβλητες οντότητες.

Την αντίληψη αυτή, έναν αιώνα αργότερα αμφισβήτησε ο Κάρολος Δαρβίνος με τη δημοσίευση της “Καταγωγής των ειδών” στην οποία περιλαμβανόταν το πρώτο Δένδρο της Ζωής, στο οποίο υπάρχοντα, αλλά και εξαλειφθέντα είδη, τοποθετούνταν σε διαρκώς διαχωριζόμενους κλάδους, έτσι που να απεικονίζονται οι εξελικτικές σχέσεις των ειδών.

Carl Richard Woese

Τα αρχαία

Haloquadratum walsbyi

Τα αρχαία μοιάζουν σε αρκετά χαρακτηριστικά με τα βακτήρια αλλά παρουσιάζουν και κοινά χαρακτηριστικά με τους ευκαρυωτικούς οργανισμούς (βλ. πίνακα). Το σχήμα τους και το μέγεθός τους είναι παρόμοιο με των βακτηρίων, υπάρχουν όμως μερικά με ιδιόρρυθμο σχήμα, όπως λ.χ. τα αρχαία που ανήκουν στο γένος των Haloquadratum, που έχουν σχήμα κανονικού ορθογωνίου! Παρά τη φαινομενική ομοιότητά τους με τα βακτήρια, η οργάνωση των γονιδίων τους και τα ένζυμα που συμμετέχουν στη μεταγραφή και τη μετάφραση, τα καθιστούν συγγενέστερα με τους ευκαρυωτικούς οργανισμούς.

	ΕΠΙΚΡΑΤΕΙΑ
Χαρακτήρας	Βακτήρια	Αρχαία	Ευκάρυα
Πυρηνικός φάκελος	–	–	√
Μεμβρανώδη οργανίδια	–	–	√
Πεπτιδογλυκάνη στο κυτ. τοίχωμα	√	–	–
Λιπίδια μεμβρανών	Με μη διακλαδισμένους υδρογονάνθρακες	Μερικοί διακλαδισμένοι υδρογονάνθρακες	Με μη διακλαδισμένους υδρογονάνθρακες
1ο εντασσόμενο αμινοξύ	Φορμυλο-μεθειονίνη	Μεθειονίνη	Μεθειονίνη
Ύπαρξη εσωνίων	Εξαιρετικά σπάνια	Σε μερικά γονίδια	Στην πλειονότητα των γονιδίων
Είδη RNA πολυμεράσης	1	Αρκετά είδη	Αρκετά είδη
Ιστόνες συνδεδεμένες με DNA	–	Σε μερικά είδη	√
Επίδραση χλωραμφαινικόλης και στρεπτομυκίνης	Αναστέλει την ανάπτυξη	Δεν αναστέλει την ανάπτυξη	Δεν αναστέλει την ανάπτυξη
Κυκλικό χρωμόσωμα	√	√	–
Ανάπτυξη σε θερμοκρασία μεγαλύτερη των 100οC	–	Δυνατή σε μερικά είδη	–

 

Αναφορικά με την εξέλιξή τους πιστεύεται ότι τα Αρχαία διαχωρίστηκαν πολύ νωρίς στην ιστορία της ζωής από την καταγωγική γραμμή των βακτηρίων και ότι μοιράζονται κοινή φυλογενετική προέλευση με τους Ευκαρυώτες, ενώ περιλαμβάνουν 4 επιμέρους κλάδους (Κοραρχαιωτικά, Ευρυαρχαιωτικά, Κρεναρχαιωτικά, Νανοαρχαιωτικά).

H ριζοσπαστική μέθοδος εργασίας του Carl Woese

Όπως ήδη ελέχθη, ως τα μέσα της δεκαετίας του 70 η συστηματική ταξινόμηση όλων των οργανισμών βασιζόταν στην ομοιότητα των φυσικών χαρακτηριστικών τους, μια δηλαδή μέθοδος που δεν ήταν τόσο παραγωγική, στη διάκριση των προκαρυωτικών οργανισμών, όπως στους ευκαρυωτικούς, ενώ παράλληλα δεν απεκάλυπτε την ακριβή εξελικτική ιστορία τους. 

Αντί λοιπόν αυτής της μεθόδου, ο Woese επέλεξε να συγκρίνει την αλληλουχία του γονιδίου που κωδικοποιεί το RNA της μικρής ριβοσωμικής υπομονάδας στα βακτήρια, στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς και στα αρχαία, για να βρει τελικώς ότι με βάση αυτόν τον εξελικτικό δείκτη, τα αρχαία είναι τόσο συγγενή με τους ευκαρυωτικούς οργανισμούς, όσο και με τα βακτήρια, ώστε να είναι επιβεβλημένος ο διαχωρισμός τους από τα τελευταία και η υπαγωγή τους σε μια νέα τρίτη επικράτεια.

Έτσι όμως δεν μετέβαλε μόνο το ταξινομικό σχήμα που δέσποζε για μια δεκαετία, αλλά σηματοδότησε τη γένεση της μοριακής συστηματικής και φυλογένεσης, προσθέτοντας στη μελέτη των εξελικτικών σχέσεων την ανάλυση των γονιδιωμάτων, με την οποία η συστηματική πέρασε αμετάκλητα στον γονιδιωματικό αιώνα.

Επίλογος

Μετά από όλα αυτά, τι λέτε; Δεν θα έπρεπε να αναθεωρήσουμε και στη διδασκαλία το αναχρονιστικό σχήμα της διάκρισης των οργανισμών στους ευκαρυωτικούς και τα βακτήρια;

Για τη σύνταξη του σημειώματος χρησιμοποιήθηκαν οι πηγές:

Nature- scitable

Encyclopedia of Life

Archaea and the discovery of the third domain of life

Introduction to Archaea

A brief history of Classification

Application of molecular phylogenetics

Όποτε αναφερόμαστε στην υπόθεση της αναγωγικής ατμόσφαιρας, τον νεοδαρβινισμό, τη γενετική πληθυσμών, την κινητική των ενζύμων, ακόμη κι αν δεν το ξέρουμε, αναφερόμαστε σε επιστημονικά επιτεύγματα στα οποία συνέβαλε η ίδια πολυδιάστατη και πληθωρική προσωπικότητα, που συμπεριλαμβανόταν ανάμεσα στους κορυφαίους επιστήμονες του καιρού του. 

Παιδική ηλικία και μαθητικά χρόνια

Πανεπιστημιακές σπουδές

O Haldane (δεξιά) στο δυτικό μέτωπο

Ο Haldane ξεκίνησε τις σπουδές του στο Ήτον και το 1911 τις συνέχισε στο Νέο Κολλέγιο, που ήταν τμήμα του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, από το οποίο απεφοίτησε το 1914 λαμβάνοντας το πτυχίο του στα Μαθηματικά, στους Κλασικούς και στη Φιλοσοφία. 

Ακαδημαϊκή καριέρα

Η συμβολή του Haldane στην εξελικτική βιολογία

Η συμβολή του Haldane στη φυσιολογία

Ο Haldane και η υπόθεση των σοβιετικών γενετιστών

Τη δεκαετία του 1920 άνθησε στη Σοβιετική Ένωση μια τελείως παράλογη και αντιεπιστημονική θεωρία που υπεστήριζε την κληρονομικότητα των επίκτητων χαρακτηριστικών και αμφισβητούσε την ύπαρξη των γονιδίων, ως φορέων κληρονομικότητας, απορρίπτοντας το Μεντελισμό και τις αποδείξεις της ορθότητας της χρωμοσωμικής θεωρίας που είχε προσκομίσει ο Τ. Η. Morgan. 

Η θεωρία αυτή που τελικά επιβλήθηκε στη Σοβιετική Ένωση είχε επινοηθεί από έναν άσημο αγρονόμο τον Τροφίμ Λυσένκο, ο οποίος κατάφερε να αναρριχηθεί στην ιεραρχία της σοβιετικής επιστημονικής κοινότητας καταγγέλλοντας το Μεντελισμό και τη χρωμοσωμική θεωρία της κληρονομικότητας, ως πλάνες της αστικής επιστήμης και παρουσιάζοντας ψευδή επιτεύγματα στην αύξηση της παραγωγής σιτηρών, από την εφαρμογή μιας μεθόδου (εαρινοποίηση) που απέρρεε από την κληρονομικότητα των επίκτητων χαρακτήρων.  

Ο πολιτικός Haldane

Η επικράτηση του Λυσένκο, αλλά και των αφελών θεωριών του (Λυσενκοϊσμός) για περισσότερο από 3 δεκαετίες,  έβλαψε τη σοβιετική επιστήμη καθώς την απέκοψε από τα επιστημονικά επιτεύγματα της εποχής ενώ είχε ολέθριες συνέπειες στη γεωργία.

Αυτή λοιπόν την εποχή που ο Μεντελισμός, ο “Μοργκανισμός” και ο “Βαϊσμανισμός” βρίσκονταν υπό διωγμό και ένας μεγάλος αριθμός σημαντικών επιστημόνων εξαναγκάστηκε να σιωπήσει (όπως ο D. Sabinin  που τελικώς ωθήθηκε στην αυτοκτονία), δολοφονήθηκε (όπως οι Karpetchenko, Agol,  Levit)  ή πέθανε στη φυλακή (όπως ο N. Vavilov) ο Haldane ακολουθώντας το παράδειγμα της πλειονότητας των ευρωπαίων βιολόγων σιώπησε, εκφράζοντας – για να μην πληγεί η πατρίδα του σοσιαλισμού – ιδιωτικά τη δυσφορία του, που τον οδήγησε να εγκαταλείψει το Κ.Κ. του οποίου ήταν μέλος από τη δεκαετία του 1930. 

Είναι ωστόσο αλήθεια, ότι ποτέ δεν εγκατέλειψε τις μαρξιστικές ιδέες και την πίστη του στον κομμουνισμό, καθώς – επιβεβαιώνοντας την άποψη πολλών βιογράφων του ότι συνδύαζε μια απίστευτη ευρύτητα πνεύματος στα επιστημονικά ζητήματα με μια εξίσου απίστευτη στενότητα πνεύματος στα ιδεολογικά – εξακολουθούσε να διακηρύσσει ως και το 1962, ότι “Ο Στάλιν ήταν ένας μεγάλος άνδρας που έκανε εξαιρετική δουλειά“. 

Τα τελευταία χρόνια

Εγκατεστημένος στην Ινδία

Ο Haldane πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του στην Ινδία (1957-1964), εργαζόμενος στο Ινδικό Στατιστικό Ινστιτούτο και στο Τμήμα Βιομετρίας και Γενετικής που είχε ιδρύσει. Στο διάστημα αυτό ενεθάρρυνε πολλούς Ινδούς επιστήμονες να στραφούν στη μελέτη των τοπικών πληθυσμών και των εδώδιμων φυτών και ζώων, τους παρείχε πλήρη ελευθερία στην επιλογή των αντικειμένων με τα οποία ήθελαν να ασχοληθούν, ενώ σχεδίαζε πειραματικές διατάξεις χρησιμοποιώντας μέσα που δεν ήταν δυσεύρετα και δεν απαιτούσαν ιδιαίτερο κόστος. Στήριζε οικονομικά με τα χρήματα που κέρδιζε από τις διαλέξεις, τα άρθρα και τα βιβλία του, τους οικονομικά ασθενέστερους συνεργάτες του.

Λέγεται ότι παρά την επιστημονική επάρκειά του, την ευπροσηγορία του και την προθυμία να παρέχει γενναιόδωρα τις συμβουλές του, δεν διακρινόταν για τις διευθυντικές ικανότητές του, καθώς απεχθανόταν τα πρακτικά καθήκοντα και τη γραφειοκρατία που συνεπάγονταν.

Ο J.B.S. Haldane πέθανε την 1η Δεκεμβρίου του 1964. Ζήτησε το σώμα του να διατεθεί στο Rangaraya Medical College για ερευνητικούς λόγους, γράφοντας: 

To σώμα μου έχει χρησιμοποιηθεί για δύο σκοπούς, έναν κατά τη διάρκεια της ζωής μου και έναν μετά το θάνατό μου. Είτε συνεχίσει να υπάρχει, είτε όχι δεν θα έχω καμία περαιτέρω χρήση του και επιθυμώ να χρησιμοποιηθεί από άλλους.

Για τη σύνταξη του άρθρου χρησιμοποιήθηκαν οι πηγές::

Η άνοδος και η πτώση του Λυσένκο (Ζωρές Μεντβέντεφ)

Εξελικτική Βιολογία (D. J. Futuyama)

On some aspects of the life and work of J. B. S. Haldane in India

J. B. S. Haldane’s Last Years: His Life and Work in India (1957–1964)

Gould on J. B. S. Haldane

J. B. S. Haldane (Brittanica)