Την 23η Απριλίου του 1870 το εβδομαδιαίο περιοδικό All The Year Round το οποίο εξέδιδε ο Charles Dickens δημοσίευσε ένα άρθρο με τίτλο: Η νοημοσύνη των φυτών. Όπως όλα σχεδόν τα κείμενα του περιοδικού, δεν ανέφερε το όνομα του συντάκτη του, αλλά αντί αυτού τη σημείωση: υπό τη διεύθυνση του Charles Dickens, καθώς πολιτική του εντύπου ήταν να απηχεί μια ενιαία φωνή, τη φωνή του εκδότη του, ο οποίος επιμελείτο, διόρθωνε και ενίοτε, ξαναέγραφε τα κείμενα των συνεργατών του εντύπου. Όμως το λογιστικό βιβλίο στο οποίο η διεύθυνση του περιοδικού κατέγραφε τα άρθρα, τα ονόματα και τις αμοιβές των συντακτών, αποκάλυψε ότι το άρθρο είχε γραφεί από έναν από τους τακτικούς συνεργάτες του, τον ποιητή και δημοσιογράφο Charles Mackay.
Σε αυτό λοιπόν το άρθρο ο Mackay απέρριπτε την κυρίαρχη επιστημονική άποψη, η οποία αμφισβητούσε την ικανότητα των φυτών να αισθάνονται· μια άποψη που ανάγεται στον Κάρολο Λινναίο, ο οποίος στη Philosophia Botanica (1751) είχε γράψει ότι: «τα ορυκτά αναπτύσσονται, τα φυτά αναπτύσσονται και ζουν, ενώ μόνο τα ζώα αναπτύσσονται, ζουν και αισθάνονται». Και για να στηρίξει την άποψή του, σύμφωνα με την οποία: τα φυτά έχουν συνείδηση της ύπαρξής τους και είναι προικισμένα όχι μόνο με αισθητικότητα, αλλά και με νοημοσύνη —σε βαθμό επαρκή ώστε να διάγουν έναν βίο ευχάριστο και να τους επιτρέπεται να λαμβάνουν τα κατάλληλα μέτρα για να τον διατηρούν, επικαλείτο μερικά πειράματα που είχε κάνει στον κήπο του. Έκανε όμως και κάτι άλλο: Αφού επιστράτευε την αντιπαλότητα, αλλά και τη συνέργεια της Επιστήμης και της Ποίησης, ως δυο αδελφών από τις οποίες: Η Επιστήμη, αν και είναι μια πολύ σπουδαία και πολυμαθής κυρία, δεν γνωρίζει ακόμη τα πάντα. Η μεγαλύτερη αδερφή της, η Ποίηση, συχνά βλέπει μακρύτερα και βαθύτερα, απ’ όσο αυτή, έφερνε παραδείγματα που αποδείκνυαν ότι το έδαφος το οποίο διένυε η επιστήμη, συχνά είχε προλειανθεί από τη διορατικότητα της ποίησης.

Βεβαίως, την εποχή κατά την οποία ο Mackay έγραφε τις γραμμές αυτές, η εδραιωμένη επιστημονική άποψη ήταν ότι τα φυτά στερούνται νοημοσύνης. Δεν έλειπαν ωστόσο οι φωνές που την αμφισβητούσαν ευθέως. Η πλέον εύγλωττη ήταν του Ιταλού βοτανολόγου Federico Delpino, ενός από τους θεμελιωτές της μελέτης της επικονίασης, και αλληλογράφου του Δαρβίνου. Ήδη από το 1867, τρία χρόνια πριν από το άρθρο του Mackay, ο Delpino υποστήριζε ότι η νοημοσύνη δεν είναι μια ιδιότητα που ένας οργανισμός είτε την έχει είτε τη στερείται. Ήταν, κατ’ αυτόν, η διαβάθμιση μιας ενιαίας αρχής, που υπάρχει σε όλα τα έμβια όντα, συμπεριλαμβανομένων και των φυτών, παρά την απατηλή ακινησία τους. Χαρακτήριζε μάλιστα «σοβαρό λάθος» να θεωρούμε ότι τα φυτά στερούνται νοημοσύνης, αφού οι λύσεις που υιοθετούν επιτυγχάνουν τα ίδια αποτελέσματα με τα ζώα, και μάλιστα με την ίδια τελειότητα. Η εκτενής μελέτη του, όμως, πέρασε απαρατήρητη από τη διεθνή κοινότητα των βοτανολόγων, ίσως επειδή ήταν γραμμένη στα ιταλικά.
Οι περισσότεροι επιστήμονες της εποχής δεν πήγαιναν τόσο μακριά. Υπήρχαν όμως και άλλοι που, αν και δεν αμφισβητούσαν ευθέως την κυρίαρχη άποψη, άφηναν ανοιχτή μια χαραμάδα αμφιβολίας, από την οποία μπορούσε να μπει αρκετό φως…

Ο Κάρολος Δαρβίνος στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του: Η δύναμη της κίνησης στα φυτά (1880) που είχε συγγράψει με τον γιό του Francis, περιέγραφε με τα ακόλουθα λόγια τις κινήσεις της ρίζας στο έδαφος: Δεν αποτελεί σχεδόν καθόλου υπερβολή να λεχθεί ότι η άκρη του ριζιδίου, καθώς είναι έτσι προικισμένη και καθώς έχει την ικανότητα να κατευθύνει τις κινήσεις των γειτονικών τμημάτων, λειτουργεί όπως ο εγκέφαλος ενός κατώτερου ζώου· ο εγκέφαλος, ο οποίος εδράζεται στο πρόσθιο άκρο του σώματος, λαμβάνει ερεθίσματα από τα αισθητήρια όργανα και κατευθύνει τις διάφορες κινήσεις.
Φυσικά, μια αναλογία (η άκρη του ριζιδίου λειτουργεί όπως ο εγκέφαλος ενός κατώτερου ζώου), διατυπωμένη μάλιστα με μια επιφύλαξη (δεν αποτελεί σχεδόν καθόλου υπερβολή…) δεν σημαίνει και παραδοχή ότι τα φυτά διαθέτουν νοημοσύνη. Από την άλλη, αν ο κατά τεκμήριο ακριβολόγος Κάρολος Δαρβίνος ήθελε να αποκλείσει εντελώς το ενδεχόμενο να δημιουργηθεί στον αναγνώστη του μια τέτοια εντύπωση, θα είχε αποφύγει την αναλογία. Όμως δεν ήθελε, και είχε τους λόγους του. Ήδη από τη δεκαετία του 1860, μελετώντας τη Δρόσερα (Drosera rotundifοlia) – ένα σαρκοφάγο φυτό – είχε καταλήξει ότι το φυτό διαθέτει «ύλη» ανάλογη, ως έναν βαθμό, με τη «νευρική ύλη» των ζώων. Και το 1873, επτά χρόνια πριν από τη Δύναμη της κίνησης στα φυτά, η υπόθεση αυτή υποβλήθηκε σε έλεγχο. Ο φυσιολόγος John Burdon-Sanderson πρότεινε στον Δαρβίνο να εξετάσουν αν τα φύλλα των εντομοφάγων φυτών παράγουν ηλεκτρικά σήματα όταν ερεθίζονται. Και ο Δαρβίνος του υπέδειξε τη Διωναία (Dionaea muscipula) ως καταλληλότερη από τη Δροσέρα, λόγω του μεγαλύτερου μεγέθους των φύλλων και της ταχύτητας με την οποία κλείνει την παγίδα της. Ο Burdon-Sanderson συνέδεσε ένα φύλλο της με γαλβανόμετρο και, όταν το ερέθισε, κατέγραψε μια ηλεκτρική μεταβολή όμοια με εκείνη που συνοδεύει τη διέγερση ενός νεύρου ή ενός μυός: ήταν η πρώτη καταγραφή σε φυτό αυτού που σήμερα ονομάζουμε δυναμικό ενέργειας.

Στην άλλη όχθη του Ατλαντικού, ο Asa Gray —ο σημαντικότερος Αμερικανός βοτανολόγος του 19ου αιώνα, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ και ένθερμος υποστηρικτής του Δαρβίνου— είχε ήδη από το 1860, σε μια ομιλία του στην Αμερικανική Ακαδημία Τεχνών και Επιστημών, αντιταχθεί στην άποψη ότι το ένστικτο είναι αποκλειστικό γνώρισμα των ζώων, και είχε υποστηρίξει ότι το όριο ανάμεσα στα φυτά και στα ζώα δεν είναι σαφές. Αργότερα, στο βιβλίο του Πώς συμπεριφέρονται τα φυτά (1872), αναγνώριζε ότι τα φυτά έχουν συμπεριφορά, η οποία όμως δεν είναι αποτέλεσμα δικής τους βούλησης. Τον σκοπό που διαφαίνεται στη συμπεριφορά αυτή τον απέδιδε —στο πλαίσιο της θεϊστικής εξέλιξης την οποία πρέσβευε— στον Δημιουργό.
Αρκετά χρόνια αργότερα (1908) ο Francis Darwin στην προεδρική ομιλία του στην Βρετανική Ένωση για την Προαγωγή της Επιστήμης πήγε την ιδέα του πατέρα του και του Gray ακόμη παραπέρα. Αφού εξέθεσε τα πειραματικά δεδομένα σύμφωνα με την οποία τα φυτά έχουν μνήμη, αναπτύσσουν συνήθειες, και έχουν μεταβαλλόμενη συμπεριφορά, υποστήριξε ότι: η (εξελικτική σ.μ.) συνέχεια επιβάλλει την αποδοχή της άποψης ότι σε όλα τα έμβια όντα ενυπάρχει μια ψυχική διάσταση. Κι ότι: Αν δεχτούμε αυτή την οπτική, πρέπει να πιστέψουμε ότι στα φυτά υπάρχει ένα αμυδρό αντίγραφο αυτού που γνωρίζουμε ως συνείδηση στον εαυτό μας. Η ομιλία του δεν πέρασε απαρατήρητη από τον Τύπο της εποχής ο οποίος τη σχολίασε με επιφυλακτικότητα, ίσως και με μια δόση ειρωνίας. Οι Times έγραφαν ότι η ομιλία του Francis Darwin αποτελούσε μια «παράδοξη, αν και περιορισμένη, επιβεβαίωση» των «φανταστικών εικασιών» του προπάππου του, Erasmus Darwin. Γιατρός, φυσιοδίφης, εφευρέτης και ποιητής, ο Erasmus είχε δημοσιεύσει το 1789 δυο εκτενή ποιήματα, τους Έρωτες των φυτών και την Οικονομία της βλάστησης τα οποία απετέλεσαν το 1791, ένα δίτομο έργο με τίτλο Ο Βοτανικός κήπος. Επρόκειτο για μια περίτεχνη ποιητική σύνθεση που έκανε προσιτό στο ευρύ κοινό το σύστημα ταξινόμησης του Λινναίου: Στους στίχους του, που επεξηγούνταν με λεπτομερείς επιστημονικές υποσημειώσεις, τα φυτά εκδήλωναν ανθρώπινα χαρακτηριστικά, ώστε ο ποιητής να αναρωτιέται αν οι έρωτες ανάμεσα στους ύπερους και τους στήμονες, δεν ήσαν εξίσου απολαυστικοί, με τους έρωτες στους ανώτερους οργανισμούς.

Ο αναγνώστης που θα έχει φτάσει ως τη γραμμή αυτή είναι απίθανο να μην έχει παρατηρήσει ότι, ενώ όλοι αυτοί οι σπουδαίοι στοχαστές και επιστήμονες περιστρέφονταν γύρω από τον ίδιο πυρήνα – με εξαίρεση τον Delpino – δεν μιλούσαν για το ίδιο πράγμα. Ο Mackay μιλούσε για αίσθηση, και σε δεύτερο χρόνο για νοημοσύνη. Ο Gray για ένστικτο και συμπεριφορά, αρνούμενος ρητά στα φυτά τη βούληση. Ο Κάρολος Δαρβίνος για τη λήψη ερεθισμάτων και την καθοδήγηση των κινήσεων, και ο γιος του Francis για μνήμη, για συνήθειες και για ένα «αμυδρό αντίγραφο» της συνείδησης. Αίσθηση, ένστικτο, βούληση, νοημοσύνη, συνείδηση: πέντε έννοιες που ο 19ος αιώνας χρησιμοποιούσε εναλλακτικά, και που ούτε σήμερα έχουν διασαφηνιστεί απολύτως. Ίσως αυτή ακριβώς η σύγχυση να έκανε την επιστήμη του 20ού αιώνα απρόθυμη να καταπιαστεί με το ζήτημα. Κι όταν αργότερα στράφηκε πια, στη μελέτη των μορίων, των γονιδίων και των μηχανισμών, δεν είχε λόγο να αναμετρηθεί με την έννοια της νοημοσύνης που, ανάμεσα στα άλλα, έφερε βαρύ ανθρωπομορφικό φορτίο· τουλάχιστον, μέχρι βρει έναν τρόπο να την αναλύσει σε επιμέρους συστατικά, τα οποία επιμετρούνται, όπως π.χ. η μνήμη και η μάθηση.
Φαίνεται όμως πως, όπως η φύση απεχθάνεται τα κενά, το ίδιο συμβαίνει και με την ανθρώπινη περιέργεια. Ό,τι παραμέλησε να διερευνήσει η επιστήμη το εγκολπώθηκε μετά χαράς η ψευδοεπιστήμη. Το 1968 ο Cleve Backster, πρώην ειδικός ανακρίσεων της CIA και εκπαιδευτής στη χρήση του ανιχνευτή ψεύδους, δημοσίευσε σε ένα περιοδικό παραψυχολογίας τα αποτελέσματα πειραμάτων που είχε κάνει με φυτά. Όπως διηγείτο, ένα πρωινό του Φεβρουαρίου του 1966, αφού πότισε τη δράκαινα του γραφείου του, του ήρθε η ιδέα να συνδέσει το φυτό με τον ανιχνευτή ψεύδους. Και τότε, σύμφωνα με τη μαρτυρία του, διαπίστωσε κάτι εκπληκτικό: ο ανιχνευτής ψεύδους κατέγραψε κάτι που θύμιζε την αντίδραση ενός ανθρώπου σε μια αιφνίδια συναισθηματική διέγερση. Και όταν σκέφτηκε να κάψει ένα φύλλο με ένα σπίρτο, η γραφίδα του ανιχνευτή τινάχτηκε απότομα. Συμπέρασμα; Τα φυτά δεν διαθέτουν απλώς μια «πρωτογενή αντίληψη» – όπως την ονόμασε· είναι ικανά και να αντιλαμβα΄νονται τηλεπαθητικά, τις ανθρώπινες προθέσεις…
Οι ισχυρισμοί του δεν άντεξαν στον έλεγχο. Όταν το 1975 ερευνητές του Πανεπιστημίου Cornell επανέλαβαν, με αυστηρότερες συνθήκες, ένα από τα πειράματα στα οποία, τάχα, θεμελιώνονταν, δεν βρήκαν καμία αντίδραση, και δημοσίευσαν τα αποτελέσματά τους στο Science. Στο μεταξύ όμως, το 1973, είχε κυκλοφορήσει Η μυστική ζωή των φυτών των Peter Tompkins και Christopher Bird, ένα βιβλίο που είχε ως θεμέλιό τα «πειράματα» του Backster και έγινε διεθνές μπεστ σέλερ. Η επιτυχία του δεν ήταν τυχαία. Η ψευδοεπιστήμη και η συνωμοσιολογία βρίσκουν συχνά εύφορο έδαφος όταν η κρίση της φιλελεύθερης δημοκρατίας και η απογοήτευση από τις τεχνολογικές υποσχέσεις ενισχύουν την καχυποψία απέναντι στους θεσμούς, την επιστήμη και την τεχνολογική πρόοδο. Και η δεκαετία του 1970 ήταν μια τέτοια εποχή: Εποχή του πολέμου στο Βιετνάμ, του Watergate, της πυρηνικής απειλής και της πρώτης μεγάλης συνειδητοποίησης της περιβαλλοντικής κρίσης.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι τα φυτά:
- αντιλαμβάνονται το φως, τη βαρύτητα, την αφή, την υγρασία, τη θερμοκρασία και ένα πλήθος διαφορετικών χημικών ερεθισμάτων·
- ανταλλάσσουν χημικά σήματα με άλλα φυτά και οργανισμούς·
- διαθέτουν συστήματα ηλεκτρικής σηματοδότησης·
- είναι ικανά να συνδυάζουν πολλά ερεθίσματα ταυτόχρονα και να προσαρμόζουν ανάλογα την ανάπτυξη και τη συμπεριφορά τους·
- παρουσιάζουν μορφές προσαρμοστικής απόκρισης και φαινόμενα αντίστοιχα με αυτά που στα ανώτερα ζώα περιγράφονται ως μάθηση ή μνήμη.
Ανάμεσα στις εργασίες που επαληθεύουν αυτές τις λειτουργίες αξίζει να αναφερθούν δύο. Η πρώτη, διότι αφορά ένα σχετικά γνωστό φυτό και η δεύτερη διότι έχει ένα ενδιαφέρον ιστορικό υπόβαθρο.

Το 2014 η Monica Gagliano, εξελικτική οικολόγος στο Πανεπιστήμιο της Δυτικής Αυστραλίας, αποφάσισε να μελετήσει τη μιμόζα (Mimosa pudica) το γνωστό φυτό που όταν τα αγγίξεις κλείνει τα φύλλα του, και στο οποίο αποδίδαμε τις ποιητικότατες ονομασίες: Μιμόζα η αισχυντηλή ή Μη μου άπτου. Η ομάδα της κατασκεύασε μια διάταξη που άφηνε κάθε γλάστρα να πέσει πάνω σε ένα αφρώδες υπόστρωμα, από ύψος δεκαπέντε εκατοστών, κατά μήκος ενός κατακόρυφου οδηγού. Η πτώση ήταν αρκετή για να προκαλέσει κλείσιμο των φύλλων, αλλά τελείως αβλαβής για το ίδιο το φυτό. Μετά από μερικές επαναλήψεις, οι μιμόζες σταμάτησαν να αντιδρούν, σαν να είχαν «μάθει» ότι η συγκεκριμένη ενόχληση ήταν ακίνδυνη, ένα δηλαδή φαινόμενο που στα ζώα χαρακτηρίζεται ως εξοικείωση. Το πιο εντυπωσιακό ήταν ότι τα φυτά διατηρούσαν τη «μάθηση» αυτή ακόμη και έναν μήνα αργότερα, και το ακόμη εντυπωσιακότερο ήταν ότι τα φυτά που μεγάλωναν σε περιβάλλον με λιγότερο φως – ώστε κάθε περιττό κλείσιμο των φύλλων, να ισοδυναμεί με απώλεια πολύτιμης φωτοσύνθεσης – «μάθαιναν» γρηγορότερα και «ξεχνούσαν» πιο αργά… Η εργασία της ομάδας δημοσιεύτηκε τον Ιανουάριο του 2014 στο περιοδικό Oecologia, ένα διεθνές περιοδικό οικολογίας που εκδίδει ο εκδοτικός οίκος Springer.
Το 2016 μια διεθνής ομάδα με επικεφαλής τον βιοφυσικό Rainer Hedrich, στο Πανεπιστήμιο του Βίρτσμπουργκ, και με τη συμμετοχή του νομπελίστα Erwin Neher, μελέτησε πώς «αποφασίζει» η Διωναία να πέψει το θήραμά της. Κατά μια λοιπόν έννοια, το πείραμα που εκτέλεσαν έκλεισε τον κύκλο που άνοιξε το πείραμα του Burdon-Sanderson. Η ομάδα διαπίστωσε ότι κάθε φορά που ένα έντομο αγγίζει τις αισθητήριες τρίχες στο εσωτερικό της παγίδας, το φυτό παράγει ένα ηλεκτρικό σήμα, ένα δυναμικό ενέργειας. Όμως ένα μεμονωμένο σήμα, δεν προκαλεί τίποτε: μπορεί να είναι ψεύτικος συναγερμός, μια σταγόνα βροχής ή ένας κόκκος σκόνης. Με δύο σήματα, η παγίδα κλείνει. Με πέντε ή περισσότερα σήματα, αυξάνεται στους αδένες της παγίδας η έκφραση των γονιδίων των πεπτικών ενζύμων, και μαζί η έκφραση ενός γονιδίου που κωδικοποιεί ένα κανάλι νατρίου, μέσω του οποίου τα κύτταρα απορροφούν τα ιόντα νατρίου που ελευθερώνονται κατά τη διάσπαση του θηράματος. Όσο περισσότερο παλεύει το έντομο, τόσο αυξάνεται η έκφραση του γονιδίου, και τόσο περισσότερα κανάλια παράγει το φυτό. Και το εντυπωσιακό δεν είναι μόνον ότι η Διωναία «μετράει» τα σήματα που δέχεται, αλλά ότι μπορεί να κρατάει τον λογαριασμό τους, τουλάχιστον για τέσσερις ώρες.
Δικαιολογούν όλες αυτές οι λειτουργίες τη χρήση όρων, όπως «νοημοσύνη», «γνώση» ή «συνείδηση»; Η απάντηση νομίζω ότι εκτός από αντικείμενο επιστημονικής, είναι και αντικείμενο φιλοσοφικής συζήτησης. Το βέβαιο πάντως – που δεν μπορώ να αποφύγω τον πειρασμό να επισημάνω – είναι ότι ενώ είμαστε πολύ επιφυλακτικοί να αποδώσουμε νοημοσύνη στα φυτά, την αποδίδουμε πλουσιοπάροχα σε ένα ανθρώπινο κατασκεύασμα όπως η Α.Ι.
Για τη σύνταξη του άρθρου χρησιμοποιήθηκαν οι εξής πηγές:
Federico Delpino and the foundation of plant biology

