Στις 13 Νοεμβρίου 1940, στο Broadway Theater της Νέας Υόρκης, έκανε πρεμιέρα μια ταινία που υπήρξε ταυτόχρονα θρίαμβος της Τέχνης, θριάμβος της επιστήμης, αλλά και της τεχνολογίας και του επιχειρηματικού πνεύματος. Ο τίτλος της ήταν: Φαντασία και δεν θα μπορούσε να ήταν περισσότερο εύστοχος, καθώς χρειάστηκε μπόλικη φαντασία για να γυριστεί, ενώ τόσο η ίδια, όσο και η ιστορία της, ήταν συναρπαστική.
Η ιστορία της ξεκίνησε όταν ο Walt Disney δημιουργούσε στα στούντιο της εταιρείας του μια ταινία μικρού μήκος με τον δημοφιλή ήρωά του Μίκυ, στον ρόλο του Μαθητευόμενου μάγου. Όταν το κόστος της παραγωγής της ταινίας αυξήθηκε τόσο, ώστε να ξεπερνά τα πιθανά έσοδα, για μικρού μήκους ταινία, ο Disney αποφάσισε να την επεκτείνει σε μια μεγάλου μήκους, στην οποία θα πραγμάτωνε μια ιδέα που του είχε δώσει ο Leopold Stokowski – ένας από τους κορυφαίους διευθυντές ορχήστρας της εποχής: Να γυριστει΄ μια ταινία, με διαφορετικά τμήματα, τα οποία χωρίς να συνδέονται θεματικά, θα οπτικοποιούσαν ισάριθμα αποσπάσματα από σημαντικά έργα του κλασικού ρεπερτορίου. Ο «Μαθητευόμενος μάγος», με μουσική από το ομώνυμο έργο του Γάλλου συνθέτη Paul Dukas, θα ήταν το ένα από τα 8 τμήματά της. Τα υπόλοιπα επτά, θα επενδύονταν με συνθέσεις των Μπαχ, Τσαϊκόφσκι, Στραβίνσκι, Μπετόβεν, Πονκιέλλι, Μουσόργκσκι, και Σούμπερτ.
Το μεγαλύτερο σε χρονική διάρκεια τμήμα της ταινίας – ίσως και διότι τόσο ο Disney, όσο και ο Stokowski ήταν θαυμαστές της μουσικής του Στραβίνσκι – ήταν αυτό με την Ιεροτελεστία της Άνοιξης, ένα χορόδραμα που είχε συνθέσει ο Στραβίνσκι για τα Ρωσικά μπαλέτα του Σεργκέι Ντιάγκιλεφ. Η απόκοσμη μουσική του χοροδράματος είχε συναρπάσει τον Disney, ώστε να την επιλέξει ως καταλληλότερη για ένα θέμα που ΄ήθελε να περιλαμβάνει η ταινία του: την αφήγηση της ιστορίας της ζωής στον αρχέγονο πλανήτη. Όταν είπε στον Stokowski την ιδέα του, ο μαέστρος συμφώνησε και πρότεινε η συγκλονιστική μουσική της Ιεροτελεστία της Άνοιξης, να πλαισιώνει μια διαδοχή εικόνων στις οποίες η ζωή θα απεικονιζόταν, ως ένας ανελέητος αγώνας θηρευτών εναντίον θηραμάτων. Φυσικά έμενε να εξασφαλιστεί η συναίνεση του Στραβίνσκι. Ο Στραβίνσκι παραχώρησε τα δικαιώματα του έργου του, και τον Δεκέμβριο του 1939 επισκέφθηκε τα στούντιο της Disney. Άκουσε τη διασκευή του Stokowski, είδε τα σκίτσα και το εικονογραφημένο σενάριο, και είπε στον Disney να αξιοποιήσει τη μουσική του, κατά το δοκούν χωρίς να εκφράσει καμία αντίρρηση.1
Ωστόσο, το να δοθεί μορφή στην προϊστορική ζωή κάθε άλλο παρά εύκολο ήταν, γιατί ο Disney ήθελε η απεικόνισή της να είναι όσο το δυνατόν ακριβέστερη. Η επιθυμία του αυτή προσέκρουε σε δύο δυσκολίες. Πρώτον, οι σχεδιαστές της Disney – αλλά και το κοινό της – ήταν συνηθισμένοι σε αναπαραστάσεις στις οποίες τα ζώα απεικονίζονταν με ανθρώπινα χαρακτηριστικά και όχι ως κτηνώδεις δυνάμεις της φύσης. Δεύτερον, ότι αν και οι σκελετοί στα μουσεία έδειχναν το μέγεθος και τις αναλογίες των δεινοσαύρων, κανείς δεν ήξερε πώς ήταν το χρώμα τους, η υφή του δέρματός τους ή ο τρόπος που κινούνταν. Σε αυτά, οι σχεδιαστές θα έπρεπε να βασιστούν στη φαντασία τους, η οποία όμως από μόνη της δεν μπορούσε να εξασφαλίσει ένα ρεαλιστικό αποτέλεσμα.
Η πρώτη δυσκολία ξεπεράστηκε σχετικά εύκολα. Ο Disney είπε στους σκιτσογράφους του: Δεν θέλω να τα κάνετε χαριτωμένα. Θέλω να τα κάνετε αληθινά και φρόντισε οι εικόνες να έχουν σχεδιαστεί, ώστε να δίνουν την εντύπωση στον θεατή ότι τις βλέπει από χαμηλά, προκειμένου να αναδεικνύεται το τεράστιο με΄γεθός τους, όπως στην περίπτωση των δεινοσαύρων. Η δεύτερη δυσκολία απαιτούσε να εξασφαλίσει ο Disney τη συνεργασία διάσημων αυθεντιών που θα συμβούλευαν τους σκιτσογράφους τους, ώστε να επιτευχθεί η καλύτερη δυνατή προσέγγιση της μορφής των προϊστορικών ζώων. Και πράγματι όταν αποτάθηκε στους: Julian Huxley, Roy Chapman Andrews, Barnum Brown, Chester Stock και Edwin Hubble, αυτοί όχι μόνον δέχτηκαν, αλλά επισκέφθηκαν το στούντιο και παρακολουθούσαν με ενθουσιασμό τα διάφορα στάδια παραγωγής της ταινίας, ώστε να στέλνουν, κατά τακτά χρονικά, διαστήματα τις παρατηρήσεις τους στους καλλιτέχνες του Disney.
O Julian Huxley, (εγγονός του Thomas Huxley – ένθερμου υπερασπιστή του Δαρβίνου, και αδελφός του μυθιστοριογράφου Aldous Huxley) ήταν ο εξελικτικός βιολόγος της ομάδας των συμβούλων. Εκείνη την εποχή δούλευε το κύριο έργο του: Evolution: The Modern Synthesis, που θα έδινε τον τίτλο του στην νέα αντίληψη (Νέα Σύνθεση ή Νεοδαρβινισμός) για την Εξέλιξη· αντίληψη στην οποία συνδυάστηκε η θεωρία της φυσικής επιλογής, με την κλασική γενετική και τη γενετική πληθυσμών και η οποία διαμορφώθηκε από τους: Fisher, Wright, Haldane, Dobzhansky, Mayr, Simpson και Stebbins.
Ο Roy Chapman Andrews, ήταν παλαιοντολόγος – ένα είδος Ιντιάνα Τζόουνς της εποχής του – που είχε γίνει διάσημος για την ανακάλυψη του Πρωτοκεράτωπα και των πρώτων αυγών δεινοσαύρων, χάρη στα οποία αποδείχτηκε ότι τα προϊστορικα αυτά ζώα ήταν ωοτόκα.
Ο Barnum Brown, ήταν ο παλαιοντολόγος, που ανακάλυψε τα πρώτα καταγεγραμμένα λείψανα του Τυραννόσαυρου (Τ. Rex).
Chester Stock, ήταν ο παλαιοντολόγος του Caltech (Τεχνολογικού Ινστιτούτου της Καλιφόρνιας) που ειδικεύοταν στα ζώα της Πλειστοκαίνου, και έφερε στα στούντιο ιγκουάνα και ένα μικρό αλιγάτορα, ως μοντέλα για τους σχεδιαστές.
Ο Edwin Hubble – που θεωρείται πλέον, ως ένας από τους σημαντικότερους αστρονόμους του 20ου αιώνα – προσέφερε τις γνώσεις του στην απόδοση των σκηνών του Διαστήματος.
Το αποτέλεσμα ΄όλης αυτής της προσπάθειας, στην οποία συνεργάστηκαν μουσικοί, σκιτσογράφοι και επιστήμονες ήταν μια αφηγηματική ενότητα, διάρκειας 22 λεπτών, που παρουσίαζε την εξέλιξη της ζωής, από τους πρώτους μικροοργανισμούς της αρχέγονης θάλασσας, ως την εξάλειψη των δεινοσαύρων. Το αρχικό σχέδιο ήταν να περιληφθεί και η εμφάνιση και η εξέλιξη του ανθρώπου, που όμως εγκαταλείφθηκε. Ίσως διότι ο Disney δεν ήθελε να προκαλέσει περισσότερο τους ακραίους δημιουργιστές που είχαν ήδη απειλήσει να δημιουργήσουν προβλήματα. Ας θυμηθούμε άλλωστε, ότι δεν είχαν περάσει παρά μόλις 15 χρόνια από τη Δίκη των Πιθήκων, ώστε η Εξέλιξη, και μάλιστα του ανθρώπου, να εξακολουθεί να αποτελεί ένα θέμα ταμπού. Ίσως όμως και διότι ο ίδιος ο Disney ήταν αμφίθυμος ανάμεσα στη βιβλική και στην επιστημονική εξήγηση της Δημιουργίας.
Πάντως, όταν η ταινία ολοκληρώθηκε προκάλεσε την προσοχή της Ακαδημίας Επιστημών της Νέας Υόρκης. Σύμφωνα με το περιοδικό Time αιτήθηκε μια ιδιωτική προβολή επειδή θεωρούσε ότι οι δεινόσαυροι της «Φαντασίας» ήταν: «καλύτερη επιστήμη, από ολόκληρα μουσεία με απολιθώματα και ταριχευμένα ζώα»
Βεβαίως η ταινία παρουσιάζει λάθη που δεν χρεώνονται αποκλειστικά στην τάση του Holywood να θυσιάζει την επιστημονική ακρίβεια ή την ιστορική αλήθεια, για χάρη του θεάματος, όπως π.χ. η επική σύγκρουση του Στεγόσαυρου με τον Τυραννόσαυρο, που δεν θα μπορούσε να έχει συμβεί, αφού τα δυο ζώα τα χώριζαν περισσότεροι από 80 εκατομμύρια χρόνια ! Κάποια από τα λάθη αυτά δεν έγιναν εσκεμμένα, καθώς οφείλονταν στις ελλιπείς γνώσεις της εποχής: Η ταινία παρουσιάζει την εξάλειψη των δεινοσαύρων ως συνέπεια μιας παρατεταμένης ξηρασίας. Σήμερα η υπόθεση αυτή, την οποία ενστερνιζόταν ο Barnum Braun έχει εγκαταλειφθεί.
Όμως στην αρχή του άρθρου, διαβάσατε ότι η «Φαντασία» ήταν και θρίαμβος της τεχνολογίας. Πού λοιπόν, και με ποιον τρόπο, ενεπλάκη η τεχνολογία στη δημιουργία της; Για τη μουσική της ταινίας, οι μηχανικοί της Disney και της RCA ανέπτυξαν μια νέα μέθοδο, που συνδύαζε την πολυκάναλη ηχογράφηση με ένα σύστημα αναπαραγωγής, το Fantasound. Χάρη σε αυτήν τη μέθοδο, η «Φαντασία» έγινε η πρώτη εμπορική ταινία με στερεοφωνικό ήχο. Η ηχογράφηση έγινε με 33! μικρόφωνα που τοποθετήθηκαν γύρω από την ορχήστρα, ενώ στις αίθουσες όπου προβαλλόταν η ταινία τοποθετούνταν περί τα 50! μεγάφωνα, διανεμημένα κοντά στην οθόνη και στις πλευρές της αίθουσας. Έτσι οι θεατές απολάμβαναν ένα ηχητικό αποτέλεσμα που πλησίαζε τον σύγχρονο ήχο surround. Η ταινία αξιοποίησε επίσης την κάμερα πολλαπλών επιπέδων (multiplane), μια πρόσφατη επινόηση της Disney. Η κάμερα αυτή φωτογράφιζε σχέδια ζωγραφισμένα σε διάφανα φύλλα, τοποθετημένα το ένα πίσω από το άλλο σε διαφορετικές αποστάσεις, ώστε η εικόνα να αποκτούσε βάθος. Παράλληλα, οι σχεδιαστές επινόησαν πρωτοποριακές τεχνικές ειδικών εφέ για να αποδώσουν τις απαιτητικές σκηνές της Ιεροτελεστίας της Άνοιξης: τη λάβα των ηφαιστείων, τους καπνούς, τα νερά και τους μικροοργανισμούς που κινούνται στην αρχέγονη θάλασσα.
Παρά όμως τις εκπληκτικές αυτές καινοτομίες η «Φαντασία» γνώρισε εμπορική αποτυχία. Ειδικά μάλιστα το Fantasound αποτέλεσε την αχίλλειο πτέρνα της ταινίας. Επειδή η εγκατάστασή του ήταν πολύπλοκη και ιδιαιτέρως ακριβή, η ταινία προβλήθηκε στις κινηματογραφικές αίθουσες μόλις δώδεκα αμερικανικών πόλεων. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με την απώλεια της ευρωπαϊκής αγοράς εξαιτίας του πολέμου, είχε ως αποτέλεσμα τα έσοδα της πρώτης κυκλοφορίας να μην καλύψουν το τεράστιο κόστος παραγωγής. Θα χρειάζονταν δεκαετίες και αλλεπάλληλες επανεκδόσεις ώσπου να αποσβεστούν τα χρήματα που είχαν δαπανηθεί για την παραγωγή της. Η «Ιεροτελεστία της Άνοιξης» γνώρισε όμως και μια δεύτερη ζωή, έξω από τις κινηματογραφικές αίθουσες. Το 1955 το εκπαιδευτικό τμήμα της Disney κυκλοφόρησε μια συντομότερη εκδοχή της, με νέα αφήγηση και τίτλο A World Is Born («Ένας κόσμος γεννιέται»), που προοριζόταν για τα σχολεία. Για δεκαετίες, οι δεινόσαυροι της «Φαντασίας» δίδασκαν σε γενιές μαθητών την ιστορία της ζωής στη Γη. Ανάμεσα στα παιδιά που είδαν την ταινία ήταν και ο σημαντικός εξελικτικός βιολόγος Stephen Jay Gould, που πίστωνε στην ταινία, το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του για τους δεινόσαυρους.
Κλείνοντας, δεν μπορώ να αντισταθώ στον πειρασμό να μοιραστώ μερικές σκέψεις που μου γέννησε η ιστορία αυτής της ταινίας. Η «Φαντασία» δεν ήταν προϊόν κρατικού σχεδιασμού ούτε χρηματοδοτήθηκε από κρατικούς πόρους. Γεννήθηκε από την απόφαση ενός πολυμήχανου και πεισματάρη επιχειρηματία να επενδύσει δανεικά χρήματα σε μια ρηξικέλευθη ιδέα και να πείσει κορυφαίους μουσικούς, επιστήμονες και μηχανικούς να τον ακολουθήσουν. Η αγορά τον τιμώρησε σκληρά, όμως ο χρόνος τον δικαίωσε.
Αναζητήστε στο Youtube αποσπάσματα της ταινίας. Υπάρχουν πολλά και ειδικά αυτά της Ιεροτελεστίας της Άνοιξης (The Rite of Springs) είναι καθηλωτικά.
- Ο Στραβίνκσι κατά την επίσκεψή του στα στούντιο της Disney συνοδευόταν από έναν φίλο του, που ήθελε να ακούσει κι αυτός τη διασκευή της Ιεροτελεστίας της Άνοιξης· ήταν ο διάσημος χορογράφος George Balanchine. Αξίζει να σημειωθεί, ότι όταν η ταινία προβλήθηκε ο Στραβίνσκι, υπαναχώρησε: Βρήκε την εκτέλεση της μουσικής «απαίσια» και τα κινούμενα σχέδια με τους δεινοσαύρους, «μια ανυπεράσπιστη ηλιθιότητα». ↩︎