Πρόγραμμα Apollo

Την 25η Μαΐου του 1961 ο Τζών Κέννεντυ, από το βήμα του Κογκρέσσου, κι ενώ η Αμερική βρισκόταν υπό το κράτος του σοκ που της είχαν προκαλέσει οι διαστημικές επιτυχίες των Σοβιετικών, έθεσε τους Αμερικανούς προ ενός αδιανόητου εθνικού στόχου: Οι ΗΠΑ θα έπρεπε εντός της τρέχουσας δεκαετίας να αποτελέσουν το πρώτο έθνος που θα κατόρθωνε να στείλει άνθρωπο στο φεγγάρι. Και λίγους μήνες αργότερα, στην ομιλία του στο Πανεπιστήμιο Rice εξήγησε γιατί άξιζε το επιχειρήσουν: Επιλέγουμε να πάμε στη σελήνη, όχι διότι η αποστολή είναι εύκολη, αλλά ακριβώς επειδή είναι δύσκολη.

Με αυτές τις δυο δηλώσεις ο Κέννεντυ, δεν έκανε απλώς μια επίδειξη της αμερικανικής αυτοπεποίθησης ότι η δυσκολία αποτελεί κίνητρο κι όχι εμπόδιο. Σηματοδότησε την εκκίνηση ενός γιγαντιαίου προγράμματος, χάρη στο οποίο οι ΗΠΑ, πέτυχαν πολύ περισσότερα από την ανάκτηση του εθνικού γοήτρου τους, που είχε πληγεί, μεσούντος του Ψυχρού Πολέμου, από τις επιτυχίες του Σπούτνικ, και της αποστολής του Γκαγκάριν. Το πρόγραμμα Απόλλων ήταν συνεπές στο ραντεβού του. Τον Ιούλιο του 1969 – πριν δηλαδή κλείσει η δεκαετία που είχε προαναγγείλει ο Κέννεντυ – ο άνθρωπος πάτησε, πρώτη φορά, το πόδι του, σε ένα έδαφος που δεν ήταν η Γη. Και το επίτευγμα αυτό, μεγαλειώδες στη φιλοσοφική, επιστημονική και τεχνολογική του διάσταση – αφού οι γνώσεις και η τεχνολογία της εποχής το καθιστούσαν ανέφικτο – ήταν ταυτόχρονα η επιβεβαίωση πολλών από τις αρχές που αφορούν στις γήινες υποθέσεις μας. Απέδειξε την αξία της συλλογικής προσπάθειας, χάρη στην οποία μπορούν να υπερπηδηθούν όρια που θεωρούνταν, ανυπέρβλητα. Ταυτόχρονα, όμως έδειξε ότι ένα κράτος που έχει την τόλμη να αναλαμβάνει ριψοκίνδυνες και με αβέβαιο όφελος επενδύσεις, μπορεί να ανοίγει δρόμους σε γνώσεις και τεχνολογίες, οι οποίες δεκαετίες αργότερα, φτάνουν στην καθημερινή ζωή του απλού πολίτη.

Όμως πριν εστιάσουμε στο ίδιο το πρόγραμμα Απόλλων, στον τρόπο με τον οποίο επιτεύχθηκε και ιδίως στις βιοϊατρικές εφαρμογές που προέκυψαν από αυτό, είναι χρήσιμο να αναφερθεί ότι για την ανάληψή του και την υλοποίησή του δεν ήταν άμοιρη η εκπαίδευση. Όταν οι Σοβιετικοί εκτόξευσαν τον Σπούτνικ το 1957, η αμερικανική πολιτική ηγεσία δεν πάγωσε από το άγχος και την ανασφάλεια που προκάλεσε η υπεροχή της ΕΣΣΔ. Αντέδρασε με αυτοκριτική. Το ερώτημα που έθεσε στο Αμερικανικό έθνος, ήταν: Τι συνέβη και μας ξεπέρασαν; Και η απάντηση που έδωσαν, καθόρισε όλα τα επόμενα βήματά τους: Μας ξεπέρασαν, διότι το εκπαιδευτικό μας σύστημα υστερεί στις θετικές επιστήμες.

Έναν χρόνο, μόλις μετά την εκτόξευση του Σπούτνικ, το Κογκρέσσο ψήφισε τον National Defense Education Act, έναν νόμο ο οποίος εισήγαγε – πρώτη φορά στην αμερικανική ιστορία – την ομοσπονδιακή χρηματοδότηση στην εκπαίδευση. Συντάχθηκαν νέα προγράμματα σπουδών. Το BSCS (Biological Sciences Curriculum Study), έδωσε έμφαση στη διδασκαλία της επιστήμης, ως έρευνα, στην αλληλοεξάρτηση δομής – λειτουργίας, στη κεντρική θέση της Εξέλιξης και στη γενετική συνέχεια. Παρομοίως το New Math, επεχείρησε να εισαγάγει τα Αφηρημένα Μαθηματικά στις μικρές τάξεις, ενώ το PSSC (Physical Science Study Committee) εστίασε στην πειραματική μέθοδο και στη σύνδεση της Φυσικής με την Τεχνολογία. Οι εκπαιδευτικοί επιμορφώθηκαν στα νέα αντικείμενα και τα δημόσια σχολεία απέκτησαν εργαστηριακό εξοπλισμό. Οι καρποί αυτής της προσπάθειας δεν άργησαν να φανούν. Χάρη στη μεγάλη αυτή αλλαγή η χώρα απέκτησε μια γενιά επιστημόνων ανάμεσα στους οποίους ήταν πολλοί από αυτούς που «έτρεχαν» το πρόγραμμα Απόλλων στα αμέσως επόμενα χρόνια. Όμως ακόμη σημαντικότερη ήταν η συμβολή που έφεραν οι αλλαγές αυτές στον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονταν, το τι είναι και το τι ακριβώς κάνει η επιστήμη. Χωρίς την κατανόηση αυτή η αμερικανική κοινωνία δεν θα είχε εμπνευστεί από τον μεγάλο εθνικό στόχο και δεν θα τον είχε ενστερνιστεί, ώστε να συμβάλλει αγόγγυστα, διά της φορολογίας, στην επιτυχία του. Το συνολικό κόστος του εγχειρήματος έφτασε στα 25 δισεκατομμύρια δολάρια – 180 δισεκατομμύρια δολάρια σε σύγχρονες τιμές – που αντιπροσώπευαν το 4,5% του αμερικανικού προϋπολογισμού.

Το πρόγραμμα Απόλλων κατά τη διάρκεια της ακμής του απασχολούσε περίπου 400.000 ανθρώπους. Μηχανικούς, επιστήμονες, τεχνικό και διοικητικό προσωπικό. Το κράτος έθεσε το όραμα, σχεδίασε την υλοποίησή του, επόπτευσε την εφαρμογή του και το χρηματοδότησε. Και υπό τον συντονισμό ενός δημοσίου φορέα – της NASA, 20.000 περίπου εταιρείες – από μεγάλους επιχειρηματικούς κολοσσούς, όπως η Boeing, ως μικρότερες εταιρείες που κατασκεύαζαν ένα μόνον εξάρτημα – δεκάδες πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα συνεργάστηκαν ώστε να κατακτηθεί όλη η γνώση και να επινοηθεί όλη η τεχνολογία, που χρειαζόταν για την επίτευξη του μεγαλειώδους στόχου.

Εννοείται ότι όπως συμβαίνει σε όλες τις δημοκρατικές κοινωνίες, υπήρχαν ενστάσεις. Πολλοί δεν έβρισκαν νόημα στο να στείλουμε άνθρωπο στο φεγγάρι, όταν η φτώχεια, ο ρατσισμός, και ο αποκλεισμός εκατομμυρίων αμερικανών πολιτών από τις υπηρεσίες ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, ήταν στην ημερήσια διάταξη. Μήπως θα ήταν προτιμότερο τα χρήματα να διατεθούν για την κατασκευή νοσοκομείων, ή για την προαγωγή της έρευνας π.χ. για τον καρκίνο; Παρά λοιπόν την εύλογη κοινωνική ευαισθησία από την οποία διαπνέονταν οι αντιρρήσεις αυτές, αποδείχτηκε ότι ήταν λανθασμένες. Κι όχι μόνον διότι η διάθεση πόρων δεν είναι σε όλες τις περιπτώσεις, μια πράξη μηδενικού αθροίσματος (ό,τι προστίθεται σε μια δράση, αφαιρείται από μια άλλη), ούτε διότι ο ρατσισμός και η φτώχεια, ήταν περισσότερο ζήτημα έλλειψης πολιτικής βούλησης, παρά έλλειψης πόρων. Κυρίως διότι το εγχείρημα, ό,τι φαινομενικά απέσπασε από την κοινωνία, της το επέστρεψε εις το πολλαπλούν: Νέες θέσεις εργασίας, ανάπτυξη της επιστήμης και της τεχνολογίας και πολλές εφαρμογές που συνέβαλαν στα μεγάλα κοινωνικά οφέλη, της βελτίωσης της ζωής και της υγείας του πολίτη.

Έτσι λοιπόν φτάνουμε στο τελευταίο τμήμα του άρθρου το οποίο αφορά στις εφαρμογές του προγράμματος Απόλλων, που έχουν σχέση με τη Βιολογία. Το πρόγραμμα πρωτίστως, ήταν ένα τεράστιο επίτευγμα της αεροναυπηγικής και της μηχανικής, του οποίου ο στόχος δεν ήταν να παράγει καταναλωτικά αγαθά, προϊόντα ή τεχνολογίες καθημερινής χρήσης. Όπως όμως συμβαίνει με όλες τις καινοτομίες, ήταν δυναμικό, ώστε η αναζήτηση ενός πράγματος να οδηγεί σε κάποιο άλλο, που ούτε είχε σχεδιαστεί, ούτε είχε προβλεφτεί. Τελικώς παράχθηκε ένα πλήθος από παράπλευρα αποτελέσματα, τα οποία ανοίγοντας νέους δρόμους στην τεχνολογία, άνοιξαν και νέες αγορές. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται τα ακόλουθα:

Ψηφιακή Επεξεργασία Εικόνας

Για να μπορέσει η NASA να επεξεργαστεί τις φωτογραφίες που έστελναν τα διαστημικά σκάφη από τη Σελήνη και να διακρίνει τις λεπτομέρειες του ανάγλυφου, έπρεπε να αναπτύξει προηγμένους αλγορίθμους ψηφιακής ενίσχυσης εικόνας. Η τεχνολογία που προέκυψε, χάρη σε αυτούς τους αλγορίθμους, μεταφέρθηκε αυτούσια στους σύγχρονους τομογράφους, που επιτρέπουν στους ιατρούς και στους βιολόγους να μελετούν τους ιστούς, χωρίς την ανάγκη επεμβατικών μεθόδων.

Συστήματα καθαρισμού νερού

Η NASA τη δεκαετία του 60 ανέπτυξε μια μικρή και ελαφριά συσκευή (ιονιστή) που απελευθερώνοντας ιόντα αργύρου και χαλκού, απολύμαινε το νερό που θα έπιναν οι αστροναύτες. Η τεχνολογία αυτή σήμερα χρησιμοποιείται στα συστήματα ύδρευσης, στις πισίνες και στους βιολογικούς καθαρισμούς για την απομάκρυνση των μικροοργανισμών, χωρίς την ανάγκη χρήσης χημικών που ρυπαίνουν το περιβάλλον.

Τηλεμετρία και φορητά μόνιτορ ζωτικών λειτουργιών

Οι γιατροί της NASA στη Γη έπρεπε να παρακολουθούν σε πραγματικό χρόνο τους παλμούς, την αναπνοή και τη θερμοκρασία των αστροναυτών που βρίσκονταν στο διάστημα. Έτσι αναπτύχθηκαν οι πρώτοι ασύρματοι αισθητήρες ζωτικών λειτουργιών. Σήμερα η τεχνολογία αυτή έχει ενσωματωθεί στις συσκευές των ΜΕΘ, στα συστήματα παρακολούθησης νεογνών, ακόμη και στα smartwatches μας.

Χειρουργικό σύστημα da Vinci

Η τεχνολογία τηλεχειρισμού που ανέπτυξε η NASA αποτελεί σήμερα τη βάση του Συστήματος da Vinci, που χρησιμοποιείται στις ρομποτικές χειρουργικές επεμβάσεις στην καρδιοχειρουργική και στην ουρολογία.

Ασφάλεια τροφίμων

Η NASA δεν μπορούσε να ρισκάρει το ενδεχόμενο να υποστούν οι αστροναύτες μια τροφική λοίμωξη, την οποία δεν μπορούσε να αποκλείσει ο έλεγχος τελικού προϊόντος, που ως τότε εφαρμοζόταν. Έτσι εισήγαγε ένα αυστηρό πρωτόκολλο που ήλεγχε όλες τις φάσεις παραγωγής των τροφίμων. Το σύστημα αυτό (HACCP) που εντοπίζει και εξαλείφει κάθε κρίσιμο κίνδυνο, αποτελεί το διεθνώς εφαρμοζόμενο πρότυπο για την ασφάλεια των τροφίμων. Επίσης ανέπτυξε μια μέθοδο (λυοφιλίωση) που διατηρεί κατά 98% τα θρεπτικά συστατικά των τροφών, μειώνοντας το αρχικό βάρος τους, κατά 80%.

Αφρώδη υλικά μνήμης

Επινοήθηκαν για την κατασκευή των καθισμάτων των αστροναυτών. Σήμερα τα βρίσκουμε στα ορθοπεδικά στρώματα και όπου χρειάζεται αντικραδασμική προστασία, όπως π.χ. στα αθλητικά παπούτσια που φορούμε.

Βρεφικό γάλα

Τη δεκαετία του 80 η NASA στράφηκε στην έρευνα για την παραγωγή τροφίμων, εντός του διαστημοπλοίου ή των διαστημικών σταθμών, κατά τη διάρκεια μακροχρόνιων διαστημικών αποστολών. Η έρευνα απέδωσε ένα σπουδαίο παράπλευρο αποτέλεσμα. Διαπιστώθηκε ότι δυο θαλάσσια μικροφύκη μπορούν να παράγουν δυο λιπαρά οξέα (DHA και ARA) τα οποία ενώ είναι απαραίτητα για την ανάπτυξη του νευρικού συστήματος, απουσιάζουν από το τεχνητό γάλα. Αυτά τα δυο λιπαρά οξέα – που παράγονται από μικροφύκη – αποτελούν πλέον συστατικό του βρεφικού γάλακτος σε σκόνη.

Τεχνολογία τεχνητών μελών

Οι καινοτομίες της NASA στον τομέα της ρομποτικής έδωσαν μια σειρά εφαρμογών που ενώ ο αρχικός προορισμός τους ήταν η κατασκευή εργαλείων για επισκευαστικές ή άλλες εργασίες στο εξωτερικό των διαστημοπλοίων, σήμερα έχουν εξειδικευτεί στην κατασκευή δυναμικώς λειτουργικών τεχνητών μελών.

Κλείνοντας αυτό το σύντομο που συντάχθηκε για να τιμηθεί η 57η επέτειος της προσσελήνωσης (20 Ιουλίου 1969) δεν νομίζω ότι πρέπει να υπάρχει αμφιβολία πως το πρόγραμμα Απόλλων, αποτελεί ένα σημαντικό μέρος της παγκόσμιας ανθρώπινης κληρονομιάς. Κι αυτό όχι μόνο για το μνημειώδες επίτευγμά του, αλλά κυρίως για το πνεύμα του. Το πνεύμα της κοινής προσπάθειας και των μεγάλων δυνατοτήτων της συνδυασμένης δράσης του δημόσιου, του ιδιωτικού τομέα και των μεγάλων ακαδημαϊκών και ερευνητικών ιδρυμάτων, χάρη στην οποία προέκυψε ένα πρόγραμμα που αποδείχθηκε ο μεγαλύτερος επιταχυντής των προόδων στη γνώση και στην τεχνολογία του 20ου αιώνα.

*Ανάμεσα στις πηγές που χρησιμοποιήθηκαν για τη σύνταξη του άρθρου περιλαμβάνεται το βιβλίο της διεθνούς φήμης οικονομολόγου, Μαριάννας Μαζουκάτο, Η Οικονομία της αποστολής – Εκδόσεις Επίκεντρο. Με τροφοδότησε με αξιόπιστες πληροφορίες για τις παράπλευρες τεχνολογίες που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος Απόλλων. Κυρίως όμως μου έδειξε, ότι είναι άδικο να θεωρούμε το κράτος ως ένα γραφειοκρατικό μηχανισμό που είναι ανίκανος να παράγει (οικονομική) αξία. Αν το πρόγραμμα ευοδώθηκε, ήταν διότι το κράτος είχε την αυτοπεποίθηση να χρηματοδοτήσει μια επένδυση, της οποίας το μέγεθος, το οικονομικό ρίσκο, και τα αβέβαια οφέλη, θα αποθάρρυναν οποιαδήποτε ιδιωτική επιχείρηση να την αποτολμήσει.

** Και οι δυο εικόνες, είναι προϊόντα A.I.