Οι σχέσεις της πολιτικής με την επιστήμη δεν ήταν, και δεν είναι πάντα ανέφελες, καθώς η πρώτη έχει επιχειρήσει αρκετές φορές, να μπει στα χωράφια της δεύτερης. Ωστόσο οι σχέσεις των πολιτικών με τους επιστήμονες, δημοσίως τουλάχιστον παρουσιάζονται πιο ειρηνικές, ή εν πάση περιπτώσει σπανίως έχουν προσλάβει τον χαρακτήρα προσωποποιημένης αντιπαλότητας. Υπάρχει ωστόσο μια εξαίρεση που είναι σημαντική, αλλά και πολύ διασκεδαστική, τόσο στην πραγματική και εξακριβωμένη ιστορικά, διάστασή της, όσο (και ακόμη περισσότερο) στη φανταστική και εντελώς επινοημένη.
Θα χρειαστεί να πάμε πίσω, στα 1862 τότε που η Γερμανία δεν είχε συγκροτηθεί σε ενιαίο κράτος αλλά ως μια ένωση γερμανικών κρατιδίων για την ηγεμονία της οποίας η Πρωσία και η Αυστρία ανταγωνίζονταν. Τότε λοιπόν είχε ξεσπάσει μια πολιτική διαμάχη ανάμεσα στον Πρώσο μονάρχη Γουλιέλμο Α΄και στην πλειοψηφία του Κοινοβουλίου (Πρωσική Δίαιτα). Ο πρώτος ήθελε να ενισχύσει τον πρωσικό στρατό και να μειώσει τη δύναμη της Εθνοφυλακής – την οποία οι Πρώσοι συντηρητικοί θεωρούσαν έναν επικίνδυνα φιλελεύθερο θεσμό, και το δεύτερο, αντετίθετο, αρνούμενο να ψηφίσει τον σχετικό προϋπολογισμό. Έτσι, ο Γουλιέλμος Α΄ανέθεσε στον Μπίσμαρκ την πρωθυπουργία, πιστεύοντας ότι θα είχε την αποφασιστικότητα να βάλει ένα τέλος στην πολιτική κρίση.
Αναλαμβάνοντας λοιπόν τα καθήκοντά του ο Μπίσμαρκ είχε να αντιμετωπίσει το Γερμανικό Προοδευτικό Κόμμα, έναν προωθημένο φιλελεύθερο σχηματισμό που πίεζε για μεταρρυθμίσεις, μείωση της στρατοκρατίας, και αύξηση του κοινοβουλευτικού ελέγχου. Ηγέτης του, και εκ των ιδρυτών του κόμματος αυτού, ήταν μια προσωπικότητα, γνωστή κυρίως για τα επιστημονικά επιτεύγματά της, παρά για την εξίσου δραστήρια πολιτική της δράση. Ήταν ο Rudolf Virchow (Ρούντολφ Βίρχοφ), ο παθολογοανατόμος, ο οποίος πιστώνεται (με κάποιες επιφυλάξεις σύμφωνα με τη σύγχρονη έρευνα*) την επέκταση της κυτταρικής θεωρίας με την περίφημη διατύπωση: «Κάθε κύτταρο προέρχεται από τη διαίρεση προϋπάρχοντος κυττάρου» και τη θεμελίωση της συνταρακτικής σημασίας «Κυτταρικής Παθολογίας» σύμφωνα με την οποία τα διάφορα νοσήματα έχουν κυτταρική και ιστολογική βάση.
Ο Βίρχοφ ήταν μια εξαιρετικά λαμπερή προσωπικότητα, της οποίας τα ενδιαφέροντα επεκτείνονταν πέραν του ιατρικού επαγγέλματός του και του νεοπαγούς τομέα της Δημόσιας Υγείας, στον οποίο επιδόθηκε με γνήσια ανθρωπιστικά αισθήματα. Ομιλούσε μια πλειάδα γλωσσών (Λατινικά, Ελληνικά, Αραβικά, Ιταλικά, Αγγλικά, Ολλανδικά), είχε διεξάγει παλαιοντολογική, εθνολογική, γλωσσολογική, ακόμη και αρχαιολογική έρευνα, ως στενός φίλος και συνεργάτης του Ερρίκου Σλήμαν**. Επίσης – κάτι σημαντικό στην ιστορία μας – είχε μελετήσει την Trichinella, ένα παράσιτο το οποίο μεταδιδόμενο διά του ωμού ή άψητου κρέατος, προκαλεί τη νόσο τριχίνωση, ή τριχινέλλωση, η οποία αν και σπανίως, μπορεί να οδηγήσει στον θάνατο.
Είχε εδραίες απόψεις, από τις οποίες δύσκολα υπαναχωρούσε. Απέρριπτε τη θεωρία των μικροβίων, καθώς θεωρούσε ότι όλα τα νοσήματα έχουν κυτταρική βάση, ενώ αντετίθετο και στην εξελικτική θεωρία, την οποία εν τέλει, δέχτηκε, αλλά με επιφυλάξεις. Ως πολιτικός αντίπαλος του Μπίσμαρκ, ήταν ο χειρότερος που μπορούσε να του τύχει. Υπήρξε ένας ακούραστος επικριτής της πολιτικής του Μπίσμαρκ και διαξιφιζόταν μαζί του, «σαν αλογόμυγα» που τον παρενοχλούσε σε κάθε ευκαιρία που του δινόταν, όπως σημείωνε μια παλαιά γερμανική πηγή. Άλλωστε είχαν προηγούμενα: Ο Βίρχοφ είχε αναμειχθεί στην Επανάσταση του 1848***, την οποία Μπίσμαρκ είχε προσπαθήσει να καταστείλει…
Σε μια λοιπόν συνεδρίαση του Κοινοβουλίου, στην οποία το υπό συζήτηση θέμα ήταν η χρηματοδότηση του Ναυτικού, ο Βίρχοφ επιτέθηκε με σφοδρότητα στον Μπίσμαρκ, λέγοντας ότι η κυβέρνηση στην πραγματικότητα δεν ενδιαφερόταν για την ενίσχυση του Ναυτικού, αλλά για τη λήψη ενός δανείου, που θα επέτρεπε σε αυτούς που το προτείνουν να: συνεχίσουν να κάθονται δίπλα σε ζεστές σόμπες. Ο Μπίσμαρκ θεώρησε την επίθεση προσβλητική για την προσωπικότητά του και κάλεσε τον Βίρχοφ σε μονομαχία!
Ως το σημείο αυτό, η ιστορία είναι αληθής και πλήρως επιβεβαιωμένη από τις ιστορικές πηγές. Αυτό όμως το οποίο επακολούθησε – σε μια ιστορία τόσο πιπεράτη, όσο η αντιπαλότητα ενός επιστήμονα με έναν συντηρητικό, στρατοκράτη πολιτικό – διίσταται. Σύμφωνα με μια εκδοχή – που φαίνεται όμως προϊόν επινόησης, κι ας την ασπάστηκε ο Ισαάκ Ασίμωφ, στο βιβλίο του: Το θησαυροφυλάκιο του χιούμορ (Treasury of Humour, 1971), ο Βίρχοφ, ως προκληθείς στη μονομαχία, είχε δικαίωμα να επιλέξει τα όπλα με τα οποία θα διεξαχθεί. Αντί λοιπόν για σπαθιά ή πιστόλια επέλεξε δυο λουκάνικα, το ένα από τα οποία ήταν κανονικό, ενώ το άλλο μολυσμένο με Trichinella, ή σύμφωνα με μια άλλη μαρτυρία, με το βακτήριο που προκαλεί χολέρα. Οι δυο μονομάχοι θα διάλεγαν το ένα ή το άλλο, ώστε η τύχη να αποφασίσει για το ποιος θα ήταν ο νικητής. Σύμφωνα με την εκδοχή αυτή, ο Μπίσμαρκ θεώρησε την ιδέα ανόητη, και το πράγμα σταμάτησε εκεί. Όμως, καθώς δεν υπάρχει κανένα επίσημο αρχείο που να την επιβεβαιώνει, οι ιστορικοί της επιστήμης την έχουν κατατάξει στους αστικούς μύθους, που επιβιώνουν χάριν της διασκεδαστικότητάς τους.
Η πραγματικότητα τελικώς αποδείχτηκε αρκετά περισσότερο κοινότοπη, αλλά – έστω κι έτσι – ακόμη διασκεδαστική.
Ο Μπίσμαρκ απέστειλε στον Βίρχοφ μια επιστολή στην οποία του έγραφε: Κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης της 2ας Ιανουαρίου, με προσβάλατε προσωπικά αμφισβητώντας την αλήθεια μου. Την επόμενη ημέρα σας ζήτησα, να μου παράσχετε την ικανοποίηση την οποία θεωρώ ότι δικαιούμαι. Η απάντησή σας με έκανε να ελπίζω ότι θα διευθετούσατε το ζήτημα με μια συγγνώμη, αλλά οι συζητήσεις δεν συνεχίστηκαν, εξαιτίας της απουσίας σας.
Ο Βίρχοφ, απ’ ό,τι φαίνεται δεν είχε καμιά διάθεση να εμπλακεί σε μια μονομαχία για να ικανοποιήσει τον θιγμένο εγωισμό του Μπίσμαρκ. Άλλωστε δεν χρειάστηκε. Μετά από ψηφοφορία που διεξήχθη στο Κοινοβούλιο, τα μέλη της αντιπροσωπείας απεφάνθησαν ότι οι μονομαχίες αποτελούν έναν παρωχημένο τρόπο επίλυσης των διαφορών και ότι εν πάση περιπτώσει, το Κοινοβούλιο είναι αρμόδιο να κρίνει, αν ένα μέλος του υπήρξε στόχος προσβλητικής επίθεσης.
Και η παρεξήγηση τέλειωσε εκεί, αφού όμως και ο Βίρχοφ δεσμεύτηκε να δηλώσει δημοσίως, ότι δεν είχε καμία πρόθεση να προσβάλει τον Μπίσμαρκ.
* Η πατρότητα του αποφθέγματος, έχει αποδοθεί οριστικά και χωρίς αμφιβολίες στον εμβρυολόγο Robert Remak που το είχε διατυπώσει, πριν από τον Βίρχοφ.
** Για τη σχέση του Ερρίκου Σλήμαν με τον Ρούντολφ Βίρχοφ, και στο πλαίσιο αυτής, τη συμμετοχή του δεύτερου στις ανασκαφές στο Ίλιον, το b4u ετοιμάζει σχετικό άρθρο.
*** Η Επανάσταση του 1848 αποτελούσε μέρος της μιας σειρά ευρωπαϊκών εξεγέρσεων που είχαν ονομαστεί, ομού: «Άνοιξη των Λαών». Αποσκοπούσε στην ενοποίηση των Γερμανικών κρατών και στη θέσπιση φιλελεύθερου Συντάγματος και κοινοβουλευτισμού.
Για τη σύνταξη του άρθρου χρησιμοποιήθηκαν οι πηγές:
- Πάπυρος Larousse Britannica
- blog: Sculls in the Stars
- Rudolf Virchow and Heinrich Schliemann: An Essay on the Friendship of Two Great Men του Theodores James
- Μια μέρα σαν κι αυτή στην ιστορία της βιολογίας Θ. Χ. Καψάλης, Ελληνοεκδοτική.
H φωτογραφία στην προμετωπίδα του άρθρου, είναι Α.Ι.