Το βράδυ της 1ης Σεπτεμβρίου του 1939, της ημέρας που η Γερμανία εισέβαλε στην Πολωνία*, προκαλώντας την τυπική έναρξη του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου, ένα υπερωκεάνιο, ονόματι SS Athenia ξεκινούσε από το λιμάνι της Γλασκώβης με προορισμό το Μόντρεαλ του Καναδά. Δυό ημέρες αργότερα, κι ενώ ο Βρετανός πρωθυπουργός Νέβιλ Τσάμπερλεν είχε ανακοινώσει την είσοδο της Μεγάλης Βρετανίας στον πόλεμο, το πλοίο, έχοντας παραλάβει από το Μπέλφαστ και το Λίβερπουλ και άλλους επιβάτες ξεκίνησε το ταξίδι του στον Ατλαντικό. Στους 1.400 επιβάτες του, που βιάζονταν να ξεφύγουν από ένα ακόμη ξέσπασμα πολέμου στη γηραιά ήπειρο, περιλαμβάνονταν και αρκετοί σύνεδροι που είχαν μετάσχει στο 7ο Διεθνές Συνέδριο Γενετικής στη Γλασκώβη.
Και το συνέδριο αυτό αποτέλεσε ορόσημο, τόσο για αυτά που προηγήθηκαν, όσο και αυτά που επακολούθησαν μετά τη λήξη του. Το συνέδριο κανονικά θα έπρεπε να διεξαχθεί δυο χρόνια νωρίτερα στη Μόσχα. Οι αξιώσεις όμως της σοβιετικής εξουσίας να ελέγξει το επιστημονικό του πρόγραμμα – στο πνεύμα του δεσπόζοντος τότε Λυσενκοϊσμού – οδήγησαν την απαυδισμένη από τις παλινωδίες των Σοβιετικών, Διεθνή Οργανωτική Επιτροπή, να επιλέξει ως τόπο διεξαγωγής του τη Γλασκώβη. Και πράγματι, η 23η Σεπτεμβρίου – πρώτη ημέρα του συνεδρίου, ξεκίνησε σε ένα βαρύ κλίμα: Η θέση του προέδρου του, που προοριζόταν για τον Νικολάι Βαβίλοφ, έμεινε κενή, σε ένδειξη της δυσαρέσκειας των δυτικών γενετιστών για την απόφαση της ηγεσίας της ΕΣΣΔ να μην επιτρέψει τη συμμετοχή σοβιετικών γενετιστών στις εργασίες του. Κι όταν το συνέδριο ολοκληρώθηκε, την 30η Σεπτεμβρίου, οι σύνεδροι αγνοούσαν, πως μετείχαν στην τελευταία διεθνή επιστημονική συνεργασία πριν την έναρξη του πολέμου. Κι επίσης ότι η Σοβιετική Ένωση – μια χώρα με σημαντικά ως τότε επιτεύγματα στον τομέα της Γενετικής – θα αποκοπτόταν από τις επιστημονικές εξελίξεις και ότι θα έπρεπε να περάσουν 24 περίπου χρόνια, πριν επιτραπεί στην εκτός νόμου σοβιετική Γενετική, να εκπροσωπηθεί ξανά σε διεθνές συνέδριο (11ο Συνέδριο, στη Χάγη)…
Ας γυρίσουμε όμως στο πλοίο μας. Το απόγευμα της 3ης Σεπτεμβρίου, όταν το SS Athenia παρέπλεε τη βραχονησίδα Ρόκαλ έγινε αντιληπτό από ένα γερμανικό υποβρύχιο (U30) που είχε αναδυθεί. Ο πλοίαρχος του SS Athenia και οι επιβάτες του πλοίου ήταν βέβαιοι πως το ταξίδι θα ήταν ασφαλές και ότι δεν θα κινδύνευαν από το γερμανικό ναυτικό που θα σεβόταν τον ειρηνικό πλου του υπερωκεανίου και θα απέφευγε να προκαλέσει είσοδο των ΗΠΑ στον πόλεμο, πλήττοντας ένα πλοίο που μετέφερε Αμερικανούς, κυρίως επιβάτες. Έκαναν όμως λάθος. Στις 7:30 ο 26χρονος κυβερνήτης του υποβρυχίου, υποπλοίαρχος Fritz-Julius Lemp διέταξε την εκτόξευση τορπιλών, μια από τις οποίες έπληξε το κεντρικό τμήμα του πλοίου.
Ο Lemp είχε προφανώς παρακούσει τις εντολές του γερμανικού ναυαρχείου, που εκείνη τουλάχιστον τη χρονική περίοδο, συνιστούσε τον σεβασμό του Διεθνούς Δικαίου. Είχε τορπιλίσει, άνευ προειδοποιήσεως, ένα επιβατηγό πλοίο. Ωστόσο, αν και κλήθηκε να δώσει εξηγήσεις για την πράξη του στον Ντένιτς, όχι μόνον δεν τιμωρήθηκε, αλλά προήχθη στον βαθμό του πλωτάρχη και στο τέλος του Σεπτεμβρίου, τιμήθηκε με το μετάλλιο του σιδηρού σταυρού. Ο Lemp πνίγηκε τον Μάιο του 1941, όταν το υποβρύχιο του αναγκάστηκε να αναδυθεί μετά από μια επίθεση που υπέστη από πλοία του βρετανικού ναυτικού. Η βρετανική ομάδα επιβίβασης στο μισοβυθμισμένο υποβρύχιο, κατάφερε να διασώσει την κρυπτογραφική συσκευή Enigma, ένα γεγονός που επηρέασε την μετέπειτα έκβαση του πολέμου στη θάλασσα.
Το SS Athenia μετά το σοβαρό πλήγμα που του προκάλεσε η γερμανική τορπίλη, άρχισε να παίρνει κλίση. Η περιοχή γύρω από αυτό είχε κατακλυστεί από μια πετρελαιοκηλίδα, συντρίμμια, και ναυαγούς, που είχαν πέσει στη θάλασσα ή βρίσκονταν σε σωσίβιες λέμβους. Αμέσως μετά ένα παραπλέον πλοίο, το City of Flint, προσέγγισε το βυθιζόμενο σκάφος προκειμένου να περισυλλέξει ναυαγούς. Μεταξύ των επιβατών του ήταν ένας 36χρονος Αμερικανός βιολόγος, που είχε πάρει μέρος στο Συνέδριο. Ονομαζόταν George Βeadle, και 19 χρόνια αργότερα θα ετιμάτο, από κοινού με τον Eduard Tatum, για την έρευνα που τους οδήγησε – προκαλώντας μεταλλάξεις με ακτίνες Χ στους μύκητες – στη διατύπωση της περίφημης υπόθεσης: Ένα γονίδιο, ένα ένζυμο.
Ο Beadle αναμίχθηκε ενεργά στην περισυλλογή και διάσωση των ναυαγών και κατασκεύασε κουκέτες για να καταλύσουν, χρησιμοποιώντας τις ξυλουργικές δεξιότητες που είχε αποκτήσει από παιδί στη φάρμα των γονιών του. Εκτός από τον Beadle στο City of Flint επέβαιναν και δυο ακόμη αμερικανοί γενετιστές, οι Harold Plough και George Child, που πήραν επίσης μέρος στη διάσωση των ναυαγών και στην παροχή ιατρικής βοήθειας και σίτισής του.
Εξαιτίας του δολοφονικού πλήγματος στο SS Athenia σκοτώθηκαν 112 μέλη του πληρώματος και επιβάτες. Οι περισσότεροι εξαιτίας της έκρηξης της τορπίλης και του πανικού που επικράτησε, κατά την επιβίβαση στις σωστικές λέμβους.
Αυτή λοιπόν είναι η ιστορία του πρώτου μεγάλου ναυτικού επεισοδίου στην ιστορία του 2ου Παγκοσμίου πολέμου και της σχέσης της με την ιστορία της γενετικής. Μερικά πρόσθετα στοιχεία για το κλίμα της εποχής και του ιστορικού συνεδρίου στη Γλασκώβη, μπορείτε να αναζητήσετε στο βιβλίο μου: Η Γενετική σε δύσκολους καιρούς και τόπους, Εκδόσεις Σαββάλας.
Στη φωτογραφία, από αριστερά προς τα δεξιά, οι Beadle, Plough και Child ενώ ζωγραφίζουν στο κατάστρωμα του City of Flint την Αμερικανική σημαία, προκειμένου να αποτρέψουν τον βομβαρδισμό του πλοίου από τα γερμανικά καταδιωκτικά.
Ένα εξαιρετικό βίντεο για το δραματικό σήμα που εξέπεμψε το SS Athenia, πριν βυθιστεί.
* 14 ημέρες μετά, η σύμμαχος της ναζιστικής Γερμανίας ΕΣΣΔ, θα εισέβαλε κι αυτή στην Πολωνία…