Την 23η Αυγούστου του 1939 στην αίθουσα του Πανεπιστημίου του Εδιμβούργου που θα διεξαγόταν το 7ο Διεθνές Συνέδριο Γενετικής, επικρατούσε παγωμάρα. Δεν ήταν μόνον διότι λίγες ημέρες νωρίτερα η Οργανωτική Επιτροπή είχε πληροφορηθεί από τη σοβιετική ηγεσία — την ίδια που είχε ματαιώσει το 1937 τη διεξαγωγή του συνεδρίου στη Μόσχα, επειδή απορρίφθηκε η αξίωσή της να έχει λόγο στο επιστημονικό πρόγραμμα — ότι δεν θα επέτρεπε τη συμμετοχή των περίπου σαράντα διαπιστευμένων Ρώσων γενετιστών. Ήταν και διότι τα σύννεφα του πολέμου είχαν ήδη αρχίσει να σωρεύονται πάνω από τη γηραιά ήπειρο: τα ναζιστικά στρατεύματα είχαν εισβάλει στην Τσεχοσλοβακία και τα χέρια του Χίτλερ είχαν λυθεί μετά την υπογραφή του Συμφώνου Ρίμπεντροπ-Μολότοφ.
Οι εργασίες του συνεδρίου, ωστόσο, έπρεπε να ξεκινήσουν. Όταν ο πρόεδρος της Διεθνούς Οργανωτικής Επιτροπής, ο Βρετανός γενετιστής Φράνσις Κριού, ανέβηκε στο βήμα για να ανακοινώσει στους συνέδρους ότι ο Ρώσος γενετιστής Νικολάι Βαβίλοφ — ο οποίος είχε εκλεγεί ομόφωνα πρόεδρος του συνεδρίου — δεν θα μπορούσε να παρευρεθεί, εκείνοι του ζήτησαν να αναλάβει ο ίδιος την προεδρία.
Κι ο Κριού, αφού απέρριψε το αίτημά τους εκφωνώντας μια μνημειώδους παρρησίας ομιλία στην οποία ανέφερε:
«Μου προτείνετε να καταλάβω μια θέση που θα είχε κοσμήσει ο Νικολάι Βαβίλοφ. Αν κρεμάσετε στους απρόθυμους μου ώμους μου τον χιτώνα του και φανεί πόσο αδέξια κινούμαι εντός του, δεν θα ξεχάσετε ποτέ πως ο χιτώνας αυτός είχε ραφτεί για έναν σπουδαιότερο από εμένα άνδρα».
αμέσως μετά, πρότεινε – και έγινε δεκτή ομοφώνως η πρότασή του – να παραμείνει κενή η θέση του προέδρου, καθόλη τη διάρκεια του συνεδρίου, ώστε να επισημανθεί η βαθύτατη εκτίμηση των συνέδρων για τον σημαντικό απόντα, αλλά και η ανησυχία τους για την τύχη του.
Το συνέδριο ολοκληρώθηκε, κακήν κακώς, διότι οι σύνεδροι από τις διάφορες χώρες, αποχωρούσαν εσπευσμένα για να επιστρέψουν στις χώρες τους. Και ο ίδιος όμως ο Κριού, ως έφεδρος αξιωματικός, αμέσως μετά τη λήξη του συνεδρίου, ανέλαβε τη διοίκηση του Στρατιωτικού Νοσοκομείου του Εδιμβούργου.
Τα γεγονότα που ακολούθησαν επιβεβαίωσαν πλήρως τις ανησυχίες των συνέδρων και για τον πόλεμο που αιματοκύλισε τον κόσμο, και για την τύχη των Ρώσων συναδέλφων τους. Μια από τις πρώτες συνέπειες του πολέμου ήταν η βύθιση του πλοίου «SS Athenia», του πρώτου Βρετανικού πλοίου που τορπιλίστηκε από Γερμανικό υποβρύχιο. Στο πλοίο μεταξύ των επιβατών επέβαιναν Αμερικανοί σύνεδροι που επέστρεφαν στις ΗΠΑ. Ανάμεσα στα 112 θύματα περιλαμβανόταν και ένας γενετιστής. Τελείως συμπτωματικά στο παραπλέον πλοίο, το «City of Flint» που προσέγγισε το βυθιζόμενο «SS Athenia» επέβαινε ο George Beadle – ο μετέπειτα νομπελίστας γενετιστής – ο οποίος επέστρεφε κι αυτός, μετά τη λήξη του συνεδρίου, στις ΗΠΑ. Ο Beadle αναμίχθηκε ενεργά στην περισυλλογή και διάσωση των ναυαγών και κατασκεύασε κουκέτες για να καταλύσουν, χρησιμοποιώντας τις ξυλουργικές δεξιότητες που είχε αποκτήσει από παιδί στη φάρμα των γονιών του. (Τα γεγονότα που συνέβησαν κατά τη διάρκεια αυτής της άνανδρης επίθεσης των Ναζί κατά μη πολεμικού σκάφους, μπορείτε να τα πληροφορηθείτε, από ένα άλλο άρθρο της σελίδας, πατώντας εδώ)
Κι όσο για την τύχη του Βαβίλοφ, και των Ρώσων γενετιστών, τα ξέρετε: Ο Βαβίλοφ συνελήφθη τον επόμενο χρόνο και τρία χρόνια αργότερα πέθανε από ασιτία σε μια από τις φυλακές της NKVD. Η ρωσική γενετική τέθηκε, στην κυριολεξία εκτός νόμου, απομονώθηκε από τις διεθνείς εξελίξεις κι έμεινε στην αφάνεια για περισσότερα από 25 χρόνια. Για περισσότερα, αναζητήστε το βιβλίο μου: «Η γενετική σε δύσκολους καιρούς και τόπους» Εκδόσεις Σαββάλας…
*Στη φωτογραφία, που ελήφθη στο περιθώριο των εργασιών του συνεδρίου, εξ αριστερών προς τα δεξιά εικονίζονται ο Τιμοφέγιεφ-Ρεσσόφσκι, ο αργότερα, νομπελίστας Χέρμαν Μύλλερ και ο Bρετανός γενετιστής Σύριλ Ντάρλινγκτον.